• شیخنا بالاخره تکلیف ما چیست؟

• مرد مؤمن! مگر سؤال‌ات فوری-فوتی است که جواب فی‌المجلس می‌خواهی؟ این‌جا زنگ می‌زنند میّت روی زمین دارند، سؤال می‌کنند، این‌قدر عجله ندارند. حالا نمی‌خواندی آن مشت کتاب کوفتی را.

• حاجی! من ناظر به حال دارم سؤال می‌کنم. شما ملامت گذشته می‌کنی؟

• یک لحظه گوشی… (بگو قمری ها نه شمسی… چی؟ باشه فرقی نمی‌کنه در هر صورت قمری محاسبه می‌شود)… بله. به هر حال عرض کردم استغفار می‌کنی تا نماز مؤمنان را باطل نکنی و دینی به گردنت نماند.

• استغفار از چه بکنم؟ از عمل به مسأله‌ی شماره‌ی یک رساله‌ی عملیّه؟

• یعنی حالا هیچ صحیح‌الاعتقادی نبود بفرستند آن ده؟ بیچاره مأمومان.

• حالا من چیکار کنم؟

• همین که عرض کردم یا استغفار می‌کنی، یا اصلا نمی‌روی.

• چه منع شرعی‌ای دارد بروم، صاف و صادق به مردم احوال درون‌ام را بگویم؟ مثل شیخ روزبهان بقلی که رفت و با مؤمنان احوال درون‌اش را گفت.

• آقا جان! اولا روزبهان صوفی بود نه فقیه. ثانیا عاشق شده بود، نه شکّاک. ثالثا ده نفر دیگر پشت خط اند، تا همین‌جا هم بیش از مقدار لازم جواب‌ات را دادم. وقت ما را نگیر اخوی.

• لطفا وضعیّت الهیّاتی خود را در یک خط توضیح دهید.

  
  

• ندانم‌انگار، در نظر و کوشا در زیستنِ مؤمنانه، در عمل (در عین حفظ گشودگی نسبت به سبک زیست نامؤمنانه).

لطفا در این بخش چیزی ننویسید.




• نظر کارشناس: فرد مزبور تا روز برانگیختن، به وضعیّت بینابینی منتقل شود. دقّت شود که از اختلاط او با هم‌فکران‌اش جلوگیری شود زیرا ممکن است تشریک مساعی کرده و در روز برانگیختن، جوّ را در دست گیرند. ضمناً نامبرده بر روی پارچه‌ی سفید دو تکّه‌ی خود، این مضمون را نوشته بود که جهت درج در پرونده برای رسیدگی در روز برانگیختن، عیناً بازنویسی می‌شود: «اگر هستی و عادلی، مرا مؤاخذه مکن، زیرا دلایل وجودت کافی نبود.»   

  
  

گفت‌اش دوگانه‌ای نمی‌گذاری از بهر یگانه؟

گفت: با خود عهد بسته‌ام سر بر خاک نیاسایم، مگر کمینه‌ای از معرفت‌اش بر من حاصل آید.

پرسیدش: کمینه‌ای از معرفت‌اش چگونه تو را حاصل آید؟

بی‌درنگ درآمد که: این‌قدر باشد که برهان شر بر من شرارت نکند.

خنده‌ای کرد و گفت: گر بر این شرط ثابت قدم باشی، تو را بینم که عمری زیسته باشی الا که سر بر خاک نیاورده باشی. 

امروز ظهر، خطیب جمعه‌ی صوفی خانقاه نقش‌بندی، که موقع خطابه به جای شمشیر یا اسلحه به عصایی بلندتکیه می‌زند، برای بیان قدرت مطلق و قاهره‌ی خداوند چنین استدلال کرد:

به گوگل بنگرید که از طریق جستجو در آن می‌توانید بی‌شمار اطلاعات به دست آورید، به فیس‌بوک بنگرید که از طریق آن می‌توانید با پانصد میلیون نفر ارتباط بگیرید، آن‌گاه از خود بپرسید: آیا خدایی که خالق سازندگان گوگل و فیس‌بوک است، قدرت‌اش بسا بیش از این‌ها نیست؟

 

همیشه انتظار ماه رمضان از خودش برای‌ام شیرین‌تر بوده است. خودش که می‌رسد، انگاری اتفاق خاصی نیست. اما وقتی چند روزی مانده است تا برسد، انگاری اتفاقی خاص قرار است بیفتد. آن اتفاق چیست؟ نمی‌دانم. اصلا اتفاقی هست؟ نمی‌دانم.

صدای شجریان دم غروب‌ها که می‌خواند: این دهان بستی... دنیایی است برای من. هر بار گوش‌اش می‌دهم انگار بار اول است که گوش‌اش می‌دهم. مغزم مور-مور می‌شود. صدای زنگ شتر در گوش‌ام می‌پیچد و ایمان می‌آورم، شده برای لحظه‌ای، که "آن‌قدر هست که بانگ جرسی می‌آید" (از پیامبر منقول است که هنگام نزول وحی آن‌را گاهی مثل صدای جرس شتران می‌شنیده است).

سوی خوان آسمانی کن شتاب ...

رمضان برای کسی که در جستجوی یقین گمشده است، گاهی یک تلنگر است.

طفل جان از شیر شیطان باز کن ...

گاهی دوباره وقتی چنگ به آسمان انداختی و باز سیزیف‌وار خیال کردی گوهری به دست آورده‌ای باز دست‌ات را باز می‌کنی و می‌بینی باز هم خالی است. اما به قول کرکگور ایرانی، محمد مجتهد شبستری، دست‌ات هم‌چنان به نشانه‌ی طلب باز می‌ماند.

چند شب‌ها خواب را گشتی اسیر...

رمضان دوباره کوله‌بارش را دارد پهن می‌کند.

یک شبی بیدار شو دولت بگیر...

نمی‌دانم.

 

سال‌هاست، هر از چندگاهی بی هیچ مقدمه و دلیلی ناگاه این بیت بر ذهن و زبان‌ام جاری می‌شود:

ره زین شب تاریک نبردند برون/ گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند

 

همین.

 

چند وقتی است که عزیز دانشمندی از ایران هر از چندگاهی به حقیر زنگ می‌زند که چون نمی‌دانم آیا راضی هست یا نه اسم شریفش را نمی‌برم. می‌دانم که به چند تنی دیگر هم از سر لطف زنگ می‌زند و تماس‌هایش دل‌های خسته‌ای را دست کم‌ تا حدودی آسوده کرده. خدایش عوض دهاد. در یکی از تماس‌هایی که اخیرا لطف کرد و گرفت به آن بزرگوار گفتم که در زندگی‌ام چند نفری استوانه بوده‌اند که بودن آن‌ها برخی چیزها را برایم هم‌چنان معنا‌دار نگاه داشته است. به طور مشخص از دو نفر برای ایشان نام بردم. گفتم‌اش اگر "ته‌نشین ایمان"ی و "موی‌رگ ایمان"ی برای‌ام مانده باشد از دیدن آدمی مثل شیخ محمود امجد کرمانشاهی است، همو که یک‌پارچه صفاست. به ایشان گفتم به او که می‌نگرم باور نمی‌شود که سر به سر در این عالم خبری نباشد و هیچ در هیچ باشد. با خود می‌گویم اگر این دستگاه هیچ در هیچ بود و "لا خبر جاء و لا وحی نزل" پس این صافی چگونه از این دستگاه هیچ در هیچ بیرون آمده؟ شخص دیگری که برای‌ام استوانه‌ی معناست، خود همان بزرگواری است که از پشت مشتی سیم و فرسنگ‌ها راه، این کلمات را با او می‌گفتم. این دو بزرگوار را که می‌بینم (با وجود اختلاف عمیق فکری میان این دو) دیگر نمی‌توانم باور آورم که "خبری نیست که نیست". می‌دانم که این باور من چه بسا ارزش معرفتی نداشته باشد اما برای‌ام یک ارزش اقناع‌کنندگی پیشا-معرفتی دارد. آن بزرگوار در جواب این سخن من با تواضع همیشگی‌اش گفت: "من قابل نیستم" و گفت گرچه خود را قابل این حرف نمی‌داند اما مقاله‌ای را به یاد می‌آورد که یک محقق نوشته بود و در پاسخ به این سوال که آیا جهان معنایی دارد، گفته بود تا زمانی که ویلیام جیمز زنده بود، شاید جهان معنایی داشت اما حالا نمی‌دانم. این حرف البته شاید شبیه کیش شخصیت به نظر برسد اما در خود که نظر می‌کنم کیش شخصیتی نمی‌یابم (یا اگر هست من نمی‌یابم) زیرا با مشرب فکری یکی از این دو بزرگواران اختلاف نظر بنیادی دارم و با  دیگری اختلاف نظر جزیی و همیشه کوشیده‌ام سخنی را به خاطر اینکه گوینده‌اش در نظرم دارای عظمت بوده است و یا به عکس به خاطر این‌که گوینده‌اش در نظرم کوچک بوده است به ترتیب صادق یا کاذب نینگارم. آن بزرگوار اضافه کرد به نظر من آیت خدا دقیقا به این معنی است که اگر کسی فردی را دید با تمام وجود با خود بگوید دست خدا درد نکند که این فرد را آفرید. کسی اگر دارای این صفت باشد، آیت حق است.

به سفارش داریوش عزیز دارم قطعه‌ی پنجم کار لطفی به نام "به یاد درویش خان" را گوش می‌دهم.

نمازِ شامِ غريبان چو گريه آغازم
به مويه‌های غریبانه قصه پردازم
به يادِ يار و دیار آن‌چنان بگريم زار
که از جهان ره و رسمِ سفر براندازم

خسته‌ام.

ماه بانو دو-سه روز قبل رفت ایران. دوباره تنها شدم. گاهی با خود می‌گویم تو که همیشه سرت در مطالعه است و یا گوشه‌ای نشسته‌ای و در عوالم خودت سیر می‌کنی و در واقع اکثر اوقات در خودت هستی (بیچاره آن نازنین صبوری که با تو می‌زید)، پس چرا ماه‌بانویت که می‌رود دلت می‌گیرد؟ تو که با این حساب همیشه خودت را تنها کرده‌ای. پاسخ خودم به خودم این است که: همین‌که می‌دانم عزیزی همین‌جا بیرون از تار و پود تنهایی تنیده‌ی من نشسته است، تنهایی‌ام را از یادم می‌برد. ما همیشه تنهاییم خصوصا آن هنگام که تنهایی خود را در نمی‌یابیم، تنهاتریم. یار و دلبر مثل شرابی است که هوشیاری اندوه تنها بودن ذاتی آدم را از دل آدم می‌برد. آدم برای کشیدن اندوه بودن به این شرابها نیاز دارد: در بی‌خبری مرد چه هشیار و چه مست.
حالا دارم قطعه "تراث فلسطیني" از آلبوم "حالة وجد" اثر عودنواز شهیر عرب نصیر شمة را گوش می‌دهم. از دستش ندهید (از قسمت "قطع موسیقیة" پیدایش کنید). 

همین.

مدتهاست که اینجا ننوشته‌ام و قدری در این کار تعمد داشته‌ام. به واژگان مشکوک‌ام و هر روز شک‌ام بیشتر می‌شود. آن‌ها بار معنا را نمی‌کشند. این‌قدر اما هست که از واژگان چاره‌ای نیست، آن‌ها تنها راه ارتباط ما با دیگران‌اند و حتی تنها راه ارتباط خودمان با خودمان: چقدر تلخ است که حتی واژگان، این حمال‌های نارسا، میان خودمان و خودمان هم تنها راه ارتباط‌ اند؛ ما با خودمان هم "حرف می‌زنیم" وقتی می‌خواهیم با خود خلوت کنیم.

واژگان مشکوکند زیرا سوء تفاهم می‌آفرینند اما نگفتن هم مشکوک است زیرا باز هم سوء تفاهم می‌آفریند. سوء تفاهم ِ بی‌واژگانْ سخن گفتن گاهی بیش از سوء تفاهم ِ با واژگانْ سخن گفتن است.

پیشتر در این نوشته در باب وصال‌های فراقی سخن گفته بودم. آن نوشته به بهانه گسستن دو دوست از هم نوشته شده بود (گسستی که البته خوشبختانه رخ نداد و همین نوشته خود یکی از عوامل نگسستن بود). پیشتر از آن، نوشته‌ای دیگر در این باب نوشتم با عنوانی وام گرفته شده از سایه: "تو آبی و من آتش من وصل نمی‌خواهم". بهانه‌ی آن نوشتار چنان‌که از محتوای آن آشکار است، جدایی یک زن و شوهر بود که هر دو از دوستان ناز و نازنین من بودند و آن دو از هم، دردا و دریغا که، برای همیشه گسستند.

یادم می‌آید که آرش نراقی در یکی از روزگفتارهایش به این نکته اشاره کرده بود که نمی‌تواند به کسی عمیقا نزدیک شود زیرا اندوه فراقی که حتما دیر یا زود پیش خواهد آمد او را در وصال دودل می‌کند. فراق اما تنها در مرگ عزیز نیست، در اختلاف و سوء تفاهم هم هست و این حتی فراقی بدتر از مرگ تن ِ یک دوست است.

مدتی است دارم به نگاهی شبیه نگاه آرش نراقی می‌رسم. در عمر دوستی‌هایم، بسیار به ندرت پیش آمده که از کسی گسسته باشم. زود با کسی دوست می‌شوم و بسیار به سختی از کسی می‌گسلم. با این حال اندک موارد گسستی که رخ داده، سخت بر من گران آمده است. ذهنی، به اصطلاح عام، "بی‌خیال نسبت به دوستی‌های گسسته" ندارم. واضح‌تر بگویم گسسته شدن برایم سخت می‌افتد. می‌دانم کسانی هستند که این‌گونه نیستند آن‌ها راحت می‌گسلند هنگامی که دوستی‌ها را آن‌چنان که توقع می‌بردند نمی‌بینند. چنین کسانی راحت می‌زیند. من اما این‌گونه نیستم.

چاره‌ی کار انگاری در یک چیز است و آن همان چیزی که آرش نراقی می‌گوید: نپیوند تا گسستن‌ بر تو گران نیاید.
حقیقت تلخی است اما در خود که نظر می‌کنم خود را در حال نزدیک شدن به این روحیه می‌یابم. 

 

نشسته‌ام در میانه‌ی انبوهی درس و مقاله‌ی آخر ترم که هوار ذهنی‌اش بیشتر آزارم می‌دهد  تا خودش، ساز جادویی لطفی و صدای سحرآمیزش را گوش می‌دهم. بارها نوشته‌ام که ساز و صدای این پیر ریش‌انبوه برای من چیزی از جنس شور زیستن است، چیزی از جنس، به قول اقبال لاهوری، "آن غم دیگر" است "که غم‌ها را برد" یا به قول حافظ از آن شراب‌هایی است که تا هلال "نقش غم" ز دور رؤیت می‌شود می‌بایدش خواست.
حالا خواند:
آن کو به دل دردی ندارد آدمی نیست / بیزارم از بازار این بی‌هیچ‌دردان

و حالا دوباره اوج گرفت:
بگردید، بگردید در این خانه بگردید / در این خانه غریبی است غریبانه بگردید
یکی مرغ چمن بود که جفت دل من بود / جهان لانه‌ی او نیست پی لانه بگردید
یکی ساقی مست است پس پرده نشسته است / قدح پیش فرستاد که مستانه بگردید
...
یکی مرغ غریب است که باغ دل من بُرد / به دامش نتوان یافت پی دانه بگردید
نسیم نفس دوست به من خورد و چه خوش بود / همین‌جاست همین‌جاست همه خانه بگردید
...                                                         / به غوغاش مخوانید خموشانه بگردید

وای من مست این غزل شبه‌عرفانی سایه‌ام، آن هم با ساز و صدای جادویی لطفی:
  نامدگان و رفتگان، از دو کرانه‌ی زمان/
                             سوی تو می‌دوند هان ای تو همیشه در زمان

                             در چمن تو می‌چرد آهوی دشت آسمان
                             گرد سر تو می‌پرد باز سپید کهکشان

                            هر چه به گرد خویشتن می‌نگرم در این چمن 
                             آینــه‌ی ضمیر من جز تو نمی‌دهد نشان

                             ای گل بوستــان‌سرا از پـس پـرده ها درآ
                             بوی تو می‌کشد مرا وقت سحر به بوستان

                             ای که نهان نشسته‌ای، باغِ درون هسته‌ای
                             هسته فرو شکسته‌ای کاین همه باغ شد روان

                             مست نیاز من شدی، پرده‌ی ناز پس زدی/
                             از دل خود برآمدی: آمدن تو شد جهان

                             آه که می‌زند برون، از سر و سینه موج خون

                             من چه کنم که از درون دست تو می‌کشد کمان

                             پیش وجودت از عدم، زنده و مرده را چه غم؟
                             کز نفسِ تو دم به دم می‌شنویم بوی جان

                             پیشِ تو جامه در برم نعره زند که بر درم
                             آمدمت که بنگرم، گریه نمی‌دهد امان

 

امشب شبی با سایه بود. به میزبانی انجمن سخن برنامه‌ای با حضور سایه بود. امیرحسین و امیر علی سام عزیز سه‌تار و تنبک زدند و سایه شعر خواند. مهدی جامی عزیز هم به اتفاق همسرش و دیگرانی چند کلیپ خوش‌ساخت و داده‌افزا (informative) درست کرده بودند که پخش شد. سایه هنگامی که روی سن رفت تا شعر بخواند حال طبیعی نداشت. پس از بیست و چهار سال در استراحت میان دو برنامه از یکی از همسلولی‌هایش در زندان اوین در سال ۶۲ شنیده بود که جمشید همسلولی‌اش را سال ۶۴ اعدام کرده بودند. دلش گرفته بود. گفت ۸۱ روز در سال ۶۲ در راهروی زندان نزدیک توالت دمپایی‌هایش را زیر سرش می گذاشته و می‌خوابیده. می‌گفت روزی در زندان با همسلولی‌اش که فرد ساده‌ی لری بود نشسته بوده است که سرود ایران ای سرای امید از تلویزیون زندان پخش می‌شود. سایه می‌گفت که من ناخودآگاه به گریه افتادم و سپس بلافاصله در میانه‌ی گریه به خنده افتادم. همسلولی‌اش می‌پرسد: چرا گریه می‌کنی. جواب می‌دهد این تصنیف را من ساخته‌ام. همسلولی‌اش با تعجب می‌پرسد پس اینجا چه می‌کنی.
صفای سایه از رفتارش نمایان بود. از تعریفهایی که از او کرده بودند ابراز برائت کرد. گفت همین تعریفها آدم را خودپرست می‌کند. شنیده بودم بارها از کسانی از جمله داریوش عزیز، که دمخور است با سایه از این صفا، اما شنیدن کجا و شمه‌ای دیدن کجا.
از ساز سام‌ها هم تعریف کرد و از دو غزلی که فاطمه‌ی شمس عزیز هم خواند بسیار تعریف کرد. امیرحسین سام عزیز هم غزلی سعدی‌وار خواند.

بعد مراسم داریوش عزیز مرا پیش سایه برد و به لطف او لحظه‌ای افتخار صحبت دست داد. گفتمش داریوش برای من نقل کرده بود که بعد از اتفاقات اخیر و خونریزی‌ها و ظلم‌ها از شما خواسته است چیزی بخوانید تا آرامش کند و شما نیز برای او "امروز نه آغاز و نه انجام جهان است / ای بش غم و شادی که پس پرده نهان است" را خوانده‌اید. گفتمش من نیز در آن روزها غمبار گاهی با یادآوردن این بیت آرام می‌شدم. در حالی که به عصا تکیه زده بود گفت خیلی دنبال آرامش نباشید.

 

همین حالا "ناتنی" را تمام کردم. ساعت دو و نیم بامداد است. به آن‌چه اقبال عام بیابد مشکوک‌ام. ناتنی را به همین دلیل با مقاومت نخواندم. تمام دوستانم که از من می‌پرسیدند خوانده‌ای ناتنی را می‌گفتم نه. امشب اما خواندمش. نمی‌توانم حس‌ام را درباره‌ی این رمان بگویم. چقدر محافظه کار شده‌ام. بی شک در آن زیر زمین کتاب اندود که موش کورش من بودم ، و تنها راه ارتباطی‌ام با جهان خارج اینترنتی زغالی و کامپوتری فوق کند بود، مشهد را می‌گویم، این‌قدر ملاحظه‌کار نبودم. راحت احساسم را می‌گفتم آن موقع، تردیدهایم به عالم و آدم را، می‌گذاشتم احساس هوایی بخورد، حالا اما گفتن‌ام نمی‌آید. بیرون‌ام آزادتر شده است، درون‌ام اما .... لندن شهر محافظه‌کاری است. دار الاسلامی است برای خودش. ریش و روسری‌ای که در همه‌جای این‌ شهر می‌بینم در نیمه‌ی بالای تهران نمی‌شود دید. خیلی چیزها دوست دارم در باره‌ی این رمان بگویم اما نمی‌گویم. حتی نمی‌گویم بخوانیدش و یا نخوانیدش، حتی داستان‌اش را برای‌تان خلاصه نمی‌کنم. حتی آدرس نمی‌دهم که بروید دانلود
کنیدش. حتی اسم نویسنده‌اش را  نمی‌برم این‌جا. حتی....

نیمه‌های رمان که رسیدم دیدم باید زیر برخی جمله‌ها خط بکشم. آن جمله‌ها را می‌ریزم این‌جا. همین. مهم نیست داستان‌اش چیست (داستان؟). تکه‌ها را در یابید.
 
-    دارم تمام می‌شوم.

-    خیلی بی رحم اند. همه چیز را مصادره کرده اند. خدا را هم مصادره کرده اند.
 
-    ما نسل آن‌ها نیستیم، آن‌ها پدران ما نیستند. آن‌ها دارند از مادران‌مان انتقام می‌گیرند. آن‌ها می‌دانند که دیگر بچه‌ای از آن‌ها به دنیا نخواهد آمد. آن‌ها دارند انتقام عقیم بودن‌شان را از باروری مادران‌مان می‌گیرند. مادران ما به تنهایی بارور شده‌اند. آن‌ها مسیح را به صلیب کشیده‌اند.
 
-    در این شهر فقط دو چیز را می‌توان در ملاء عام بوسید؛ در و ضریح حرم را یا دست علما و مراجع تقلید را.
 
-    من هنوز هم زن را اسرارآمیز می‌بینم. این راز فاش نمی‌شود. حتا اگر تو کاملاً لخت شوی، راز اندامت فاش نمی‌شود.
 
-    نیوشا! من دوست ندارم تن زنی را که عاشق‌اش نیستم یا عاشق‌ام نیست، ببینم.
 
-    فؤاد! تو اگر لباس آخوندی می‌پوشیدی، عمامه‌ی چه رنگی سرت می‌گذاشتی؟ سرخ آبی مایل به گل بهی!

-    فاشیسم عشق را محافظه‌کار می‌کند.
 
-    قهرمان‌ها، قهرمان‌های آدم‌های میان‌مایه‌اند.
 
-    ... عکس من در چشم‌هاش مهربان افتاده بود.
 
-    ...نیایش جسمانی....

-    اگر چه هر گستاخی در تن، نشانه‌ی عشق نیست، عشق بدون دلیری تن معنا ندارد.

-    آویزان‌ام. توی هوا معلق‌ام.
 
-    من می‌ترسم یک روزی دیگر از این‌جا بدمان نیاید... آدم نمی‌تواند هر لحظه که خواست زندگی‌اش را تغییر دهد. زندگی تقویم خودش را دارد. لباس طلبگی هم مثل عقیده نیست که هر وقت آدم دل‌اش خواست عوض کند.
 
-    نیچه می‌گفت فلسفه‌ی هر فیلسوفی اتوبیوگرافی اوست.
 
-    چرا نماندم همان قم خراب‌شده درس طلبگی بخوانم؟

-    گاهی آدم‌ها از قطعیتی که در واقعیت هست می‌ترسند. وقتی همه چیز به قطعیت می‌رسد، انگار فقط مرگ است که می‌ماند.

 
-    با من هم اگر باشی، تنها خواهی بود. تنهایی هیچ وقت از آدم جدا نمی‌شود... با تو که باشم تنهایی‌ام را قسمت خواهم کرد. عشق بیرون آمدن از تنهایی نیست. فقط تقسیم کردن آن است با کسی که دوست‌اش داریم.
 
-    دل‌ام نمی‌آمد کارش را رها کند و بیاید لندن پیش من. من  خودم هم از بودن در لندن حظی نمی‌برم.
 
-    خانم! خانه‌ی ظلم آباد نمی‌ماند.
 
-    خودم هم فکر می‌کردم آدم حوزه که می‌رود، زودتر بزرگ می‌شود. نمی‌دانستم این جاه‌طلبی کودکانه، کودکی‌ام را از من می‌گیرد.
 
-    تو برای این‌که خودت باشی، قساوت قلب زیادی به خرج می‌دهی.
 
-    چرا آمدی حوزه؟ نمی‌دانیم آقا. فکر می‌کردیم می‌آییم نورانی می‌شویم. از وقتی دیدیم همه‌ی معلم‌های اخلاق مواجب‌بگیر دولت شده‌اند، دل‌مان گرفته. سر خورده شده‌ایم آقا! حالا برای‌مان از عرفان همین صدای شجریان مانده.
 
-    باید بروم قم. کی این قم‌های تو تمام می‌شود؟
 
-    خیلی آرام مرد. مرگ را مزه مزه کرد. زهرا یک بار به من گفته بود بهترین نوع خودکشی خفه‌گی است، چون مرگ را ذره ذره می‌چشی.
 
-    با مرگ آیا همه چیز از تعلیق بیرون می‌آمد؟ نازلی می‌گفت بدبینی عقل، خوش‌بینی اراده است.
 
-    دیگر قم نمی‌رفتم.

-    قم پشت دیوارهایی از ترس پنهان شده بود. اول شهر، تابلو وزارت اطلاعات، منجنیقی بود که به ذهن مسافر تیر پرتاب می‌کرد. از همه‌ی مردم می‌خواست اطلاعات خود را به ستاد خبری اطلاع دهند. هیچ کجای آن شهر پناه من نبود. در شهری که به دنیا آمده بودم، دوست نداشتم بمیرم. شومی سایه‌ی هر آدمی بود.
 
-    زهرا! دیگر تهران هم تهران نیست. ترس مثل سیل، دیوارهای قم را شکسته و دارد تهران را هم می‌گیرد. همان آخوندهایی را که قم زیر قبا و عبا می‌دیدم، توی تهران می‌بینم که عبا و عمامه را برداشته‌اند و دارند خیابان‌ها را زیر نگاه‌شان خرد می‌کنند.
 
-    همه هست‌ها بود شده بود. فعل ماضی، حقیقت زمان حال شده بود. همه چیز تمام شده بود.


حالا ساعت سه و نیم شد

صدای اذان می‌آید. تعجب نکنید اسباب کشی کرده‌ایم به خانه‌ی جدید‌ی در لندن که حیاط یک خانقاه است که صوفیان می‌آیند و در حیاط آن اذان صبح هم می‌گویند.

ساعتی دیگر بلیت دارم به سمت لندن. تونس تمام شد. این اولین تجربه‌ی من از سفر به کشوری عربی اسلامی بود. تقدیر این بود که اولین سفر من به کشوری عربی اسلامی کشوری مثل تونس باشد که جنبه‌ی مذهبی ندارد و سکولار است نه کشوری مثل سوریه، عراق یا عربستان.
پاره‌ای از گزارش‌های تونسیه باقی ماند که شاید در لندن نوشتم‌اش.
این هم پایان رحله‌ی تونسیه

از طرقبه تا طبرقة

در معهد بورقیبة در تونس ما دو معلم داریم یکی برای گوش دادن به عربی و دیگری برای خواندن و نوشتن. به استاد اولی‌مان می‌گویم این تعبیر الثقافة یا الحضارة العربیة الإسلامیة چیست که این همه شما تکرار می‌کنید. مگر این تمدن و فرهنگ فقط عربی بوده است؟ پس این همه دانشمند و فیلسوف و عارف مسلمان ولی غیر عرب چیست؟ پاسخ می‌دهد در این عبارت منظور از عربی قوم خاصی نیست بلکه منظور زبان عربی است. به هر حال زبان جهان اسلام عربی بوده است و حتی دانشمندان غیر عرب هم به زبان عربی می‌نوشته اند. مثلا، به خودش اشاره می‌‌کند، من زبان‌ام عربی است اما از نظر قومی و ملیت عرب نیستم بلکه افریقایی و بربرم. بر این اساس دانشمند ایرانی مسلمانی که به عربی می‌نویسد نوشته‌اش به این معنی به تمدن و فرهنگ عربی-اسلامی تعلق دارد. بحث ادامه پیدا می‌کند، بچه‌های کلاس خسته می‌شوند دیگر ادامه نمی‌دهیم.

 

بعد از کلاس همراه با اسکات گری براون، گِیل و احمد راهی طبرقه می‌شویم. اسکات، استاد زبان و ادبیات عرب در یکی از دانشگاه های امریکاست. بسیار جوان است. چاق و خیلی بور است. بسیار مهربان و خونگرم است. گیل، فارغ التحصیل علوم سیاسی از فرانسه است و اکنون کارمند موزه لوور است. و احمد هم که همکلاس اندونیزیایی خودم در لندن است. طبرقه شهری کوچک نزدیک تونس است که از شهر تونس تا آن‌جا با ماشین دو ساعت و نیم راه است. در میدان ابن سعدون تونس بخشی از دوستان اسکات هم فرا می‌رسند. همه آمریکایی اند. یکی‌شان دانشجوی دکترای هنر است و دارد تزش را روی یکی از نقاشان قرن 19 تونس می‌نویسد. دیگری دانشجوی باستان‌شناسی است و برای طرح مشترکی که برای حفاری‌های باستان‌شناسانه میان امریکا و تونس بسته  شده اینجاست. یک ون کرایه می‌کنیم به سمت طبرقه. عربی اسکات بسیار خوب است. او خصوصا به لهجه‌ی تونسی تسلط دارد. اسکات جلو نشست من و گیل و جناب باستان‌شناس در ردیف عقب و احمد و دو آمریکایی دیگر هم ردیف آخر. اسکات به راننده خودش را تونسی معرفی کرد. آنقدر مسلط بود به لهجه‌ی تونسی که یارو باورش شد. ملیت همه ما را برایش گفت. ملیت ها را که تا انتها گفت راننده پرسید ایرانیه کدوم بود؟ اسکات به من اشاره کرد و بعد راننده گفت ما با شما هستیم و احمدی‌نژاد را دوست داریم و از این‌که با آمریکا می‌جنگد خوشحالیم. فقط نگاهش کردم. حرکت که کرد یک موسیقی عربی غنادار که مغنیه‌ای هم در آن می‌خواند گذاشت. گفتمش رییس احمدی‌نژاد (این‌جا به رییس جمهورشان می‌گویند رییس بن‌علی) به ایرانی‌ها اجازه نمی‌دهد چنین موسیقی‌ای گوش کنند.

 

طبرقه مرا یاد طرقبه انداخت (لطفا با قرطبه که منطقه‌ای است در اسپانیا اشتباه نشود). طرقبه منطقه‌ای است ییلاقی در اطراف مشهد که معمولا کسانی که به این شهر سفر کنند برای تفریح سری هم به این منطقه می‌زنند. طبرقه (به فتح تاء و باء) هم چنین حالتی داشت. رفتیم در یک مسافرخانه (نزل) اتاق بگیریم برای ماندن در شب. هتل‌دار که یک پیرمرد جدی ولی مهربان بود از ما پاسپورت خواست. من پاسپورتم همراهم نبود اما کارت دانشجویی معهد بورقیبه را همراه داشتم. پاسپورت همه را به اضافه کارت من جمع کرد و یکی یکی در دفترش وارد کرد. ملیت من روی کارت نوشته شده بود. بعد که خواست پس بدهد گفت شما ایرانی هستی؟ و کمی فکر کرد تا اسم احمدی‌نژاد را به یاد آورد. اسکات که رای من را در مورد احمدی‌نژاد می‌دانست از دور زیر لب می‌خندید. سپس گفت افتخار می‌کنید به رییس جمهورتان؟ من که چند روز بود دیگر هر کس از رییس جمهور کودتا تعریف کرده بود چیزی در پاسخش نگفته بودم با حالتی عصبی گفتم نه خیر اصلا. نگاه عاقل اندر فقیهی به من کرد و رفت. نشستیم با اسکات، گیل و احمد به صحبت. بحث به امریکا کشید و گیل می‌پرسید این‌که اوباما گفته است برای ما موسوی و احمدی‌نژاد تفاوتی نمی‌کند آیا موضع خوبی است؟ پاسخ می‌دهم که موضع هوشمندانه‌ای است زیرا اگر اوباما از موسوی حمایت کند در ایران بهانه به محافظه‌کاران می‌دهد تا موسوی و طرفدارانش را سرکوب کنند. به اسکات می‌گویم کسی در ایران باور نمی‌کند که حتی با آمدن اوباما امریکا حاضر باشد از نفت و منافع خود بگذرد و به خاطر مردم ایران جلوی احمدی‌نژاد بایستد. حرفم را تایید می‌کند. با گیل صحبت به کارش در موزه‌ی لوور کشید. توضیح داد که قرار است بخشی مربوط به هنر سنگ اسلامی در لوور تاسیس شود که کلکسیون بی نظیری از سنگ‌کاری‌های قیمتی در دوره‌های مختلف اسلامی را در خود جمع کند. این طرح به روایت او نود میلیون یورو خرج دارد و قرار است در سال 2012 افتتاح شود. او در بخشی کار می‌کند که می‌کوشند برای این طرح پول جمع کنند. تا به حال چند شیخ نشین عرب و نیز جمهوری آذربایجان و نیز شرکت توتال کمکشان کرده است. تا وقتی، باقی دوستان امریکایی اسکات هم رسیدند. حالا شدیم یک تیم دوازده نفره. می‌رویم سمت شام. سر میز شام با زک آشنا می‌شوم. او که می‌گوید اسمش مخفف زکریا است، یک ارژانتینی الاصل امریکایی است و اکنون در دبی زندگی می‌کند. او فیلمساز است و در مورد ناتوانان جسمی و ذهنی فیلم مستند می‌سازد و تا به حال مثلا در مورد دختر کوری که استاد رقص است و آن دختر چند جایزه هم گرفته است و نیز در مورد چند ناتوان جسمی در کوبا فیلم مستند ساخته است. مسایل ایران را دنبال می‌کند و از راهپیمایی‌های 18 تیر می‌پرسد. بر این نکته تاکید می‌کند که در اعتراضات اخیر در ایران برای اولین بار در جهان چیزی به نام روزنامه‌نگاری مدنی (civil journalism) در مقابل روزنامه نگاری حرفه‌ای به طور وسیع در دنیا وارد عرصه می‌شود. اگر در ایران به خاطر فشار حکومت خبرنگارهای خارجی و داخلی حق ندارند اخبار تظاهرات و نیز کشتار مردم توسط حکومت را منتقل کنند این مردم اند که با گوشی‌های موبایلشان کار خبرنگار را می‌کنند. می‌افزاید که کمی بعد از ناآرامی‌های ایران کشتار مشابهی در چین علیه مسلمانان رخ می‌دهد و مشابه ایران هیچ خبرنگار داخلی و خارجی حق انعکاس اخبار این کشتار را نداشته است. اما چون روزنامه‌نگاری مدنی در چین مانند ایران نیست، این کشتار انعکاس وسیعی را که داستان تظاهرات ایران دارد، در رسانه‌های جهان پیدا نمی‌کند. در حالی که چین، هم کشوری بزرگتر و پر جمعیت تر از ایران است و هم پیشرفته تر از آن. می‌گوید نسل بعدی دوربین‌های دیجیتال نسلی است که شما لحظه‌ای که در حال فیلمبرداری هستید می‌توانید آن‌را آنلاین روی اینترنت بارگذاری کنید.

 

شام که تمام می‌شود با اسکات بحث بر سر اقلیت یهودی تونس می‌شود. می‌گوید که تونس دومین اقلیت بزرگ یهودیان را در جهان اسلام دارد. و این‌که جمعیت یهودی تونس خیلی بیشتر از این بوده اما بعد از جنگ جهانی بسیاری از آن‌ها مهاجرت می‌کنند. لابلای صحبت به مناسبتی آرام به من می‌گوید که من خود یهودی هستم. من البته این را می‌دانستم اما به رویش نیاورده بودم. یکی از دوستان‌مان پیشتر این را به من گفته بود اما چون قول گرفته بود چیزی به اسکات نگویم من هم رو نکردم. به او می‌گویم این اولین بار است که من دوستی یهودی دارم گر چه اولین بار نیست که دوستی امریکایی دارم. می‌رویم به سمت مهرجان (فستیوال) موسیقی طبرقه. در تونس هر ساله تابستان شاید ده‌ها فستیوال موسیقی در گوشه و کنار این کشور برگزار می‌شود. بلیت می‌خریم به ده دینار و راهی فستیوال می‌شویم. در راه با اسکات بحث تماما در مورد آیین یهودیت است. می‌گوید که در مقایسه با مسیحیت، اسلام و یهودیت آیین‌های تنزیهی اند. در این دو دین مسیح نمی‌تواند پسر خدا باشد. زیرا خدا پسر ندارد. او می‌گوید یهودیان معتقد نام خدا را هم این‌گونه می‌نویسند: G-d و نه این‌گونه God، که اگر کاغذی که لفظ جلاله روی آن نوشته شده زیر دست و پا افتاد به اسم خدا توهین نشود. برایش توضیح می‌دهم که پاره‌ای از مسلمانان هم به انگیزه‌ی مشابهی الله را ا... می‌نویسند. می‌گویم در حالی که تو روی تنزیهی بودن آیین یهود تاکید می‌کنی و البته این تاکید تا آن‌جایی که به فرزند خداوند ندانستن مسیح توسط یهودیان باز می‌گردد، درست است اما روایات انسان‌شکل‌انگارانه (anthropomorphic) از خداوند در تورات یافت می‌شود؛ مثل آنجایی که خداوند با انسان کشتی می‌گیرد. پاسخی ندارد. به راحتی می‌توانست بگوید آن‌ها را تاویل می‌کنیم. خدا پدر این تاویل را بیامرزد که با آن در ِ هر تناقضی را می‌توان، به خیالی، گل گرفت. می‌افزایم که این مشکل یهودیت و یا مسیحیت نیست بلکه مشکل عمومی ادیان سامی و نیز ادیانی مشابه آن مانند آیین هندو و زرتشت است. آن مشکل عبارت است از یک ناسازه‌نما (تناقض‌نما). منتهی این مشکل خود را به صورت‌های مختلف در این ادیان نشان داده است. این ناسازه‌نما عبارت است از این‌که در همه‌ی این ادیان، خصوصا ادیان سامی، از یک سو بر تعالی (transcendence) خداوند تکیه می‌شود که به این معنی است که خداوند شبیه هیچ چیز نیست (تعالی الله عما یصفون) اما از سوی دیگر صفات بسیاری به خداوند نسبت داده می‌شود، که به معنی این است که خداوند شبیه چیزهایی هست: در یهودیت خدا گویی فقط به یک قوم توجه دارد، کشتی می‌گیرد. در مسیحیت مسیح پسر خداست. در اسلام خدا تیر پرتاب می‌کند، عصبانی می‌شود، انتقام می‌گیرد و یا تهدید می‌کند. برایش توضیح می‌دهم که به نظر من راه حل این مشکل آن نیست که خیلی راحت یک طرف را واقعی بگیریم و طرف دیگر را تاویل کنیم. مثلا بگوییم هر تعبیری که اشاره به این دارد که خدا فوق وصف شدن است تعبیری واقعی و معیار است و تمام عباراتی که صفتی انسانی یا شبه انسانی را به خدا نسبت می‌دهد به صورت واقعی در مورد خدا صحبت نمی‌کند بلکه می‌خواهد مردم عادی، که تصویری از امر بی صورت ندارند، بتوانند با خدای بی صورت از طریق این صورت‌ها و صورتک‌ها ارتباط بگیرند. به او می‌گویم که این راه حل به نظر من جواب نمی‌دهد. از نیچه برایش نقل قول می‌آورم که می‌گوید الهیات تنزیهی (negative theology) یک قدم تا الحاد است. زیرا وقتی در مورد یک موجود نتوان به هیچ وجه به نحو ایجابی سخن گفت، کم کم از خاطره‌ها می‌رود. از سوی دیگر اگر برای ارتباط گرفتن آدمیان با خداوند صفاتی شبه انسانی به او نسبت داد، این تصویر دیگر خداوند نیست. بنابر این یا از خداوند تصویری نداریم و یا تصویری داریم که خداوند نیست. با دقت گوش می‌کند و ظاهرا برایش جالب است اما نکته‌ای ندارد. احساس می‌کنم بحث انتزاعی شده است. او پژوهش‌گر الهیات یهودی نیست. فقط یک یهودی سکولار است. ترجیح می‌دهم در ادامه در مورد آداب و فقه یهود با او سخن بگویم تا مشکل الهیاتی مشترک ادیان سامی. در پاسخ سوالات من در مورد یوم السبت توضیح می‌دهد که به اعتقاد یهودیان روزی است که خدا از درست کردن جهان فارغ شد و به استراحت نشست و در نتیجه یهودیان معتقد این روز کار نمی‌کنند و حتی برق روشن نمی‌کنند و حتی برخی‌شان دستشویی هم نمی‌روند چون آن‌را یک نوع کار می‌دانند! در عین حال در پاسخ به سوال من که چرا این‌گونه معروف است که یهودیان جهان که کلا 14 میلیون نفرند و این رقم را خود او می‌گوید به نظر بسیار در کار و تجارت موفق به نظر می‌رسند. پاسخ او این است که کار در آیین یهود خیلی مقدس است و توصیه شده و میان یهودیان نهادینه شده و می‌افزاید که در مقایسه با مسیحیت که دینی باورمحور است، اسلام و یهودیت دینی عمل‌محور است. بحث‌هایی هم در مورد عرفان یهودیت می‌شود. از او می‌پرسم آیین یهودیت به نظر می‌رسد بیش از آن‌که دین باشد مثل یک نژاد است. دو دلیل برای او می‌آورم اول این که یهودی‌زاده‌ای حتی اگر سراپا کافر هم باشد همچنان یهودی محسوب می‌شود زیرا از مادری یهودی زاده شده است. از کتاب "پنجاه متفکر یهودی" مثال می‌آورم که در میان آن‌ها مارکس هم دیده می‌شود. دلیل دوم این‌که شما یهودی‌ها تبلیغ مذهبی (proselytization) ندارید که می‌توان از آن این‌گونه فهمید که فرد یهودی زاده می‌شود و دیگرانی که یهودی زاده نشده اند را به یهودیت راهی نیست. به صراحت می‌گوید که پاسخ این سوال را نمی‌داند و از ربی‌شان (آخوند مذهبی‌شان) می‌پرسد اما تاکید می‌کند که سوال مهمی است و برای او هم جذاب است. در باب حلاخا ( /Halakhaفقه و شریعت یهود) و نیز تلمود و اهمیت آن برای یهودیت هم صحبت می‌کنیم. ضمنا مارتین بوبر را هم نمی‌شناخت و قرار شد نسخه‌ی الکترونیک انگلیسی کتاب معروف بوبر موسوم به "من و تو" (I and thou) را که به دو ترجمه مختلف به فارسی هم برگردانده شده برایش ایمیل کنم. اهمیت بوبر را در الهیات لیبرال یهودی معاصر برایش توضیح می‌دهم و این‌که چگونه سه نوع رابطه با خداوند را در این کتاب توضیح می‌دهد: رابطه‌ی من- آن (رابطه‌ی انسان با خدای شیءوار) رابطه‌ی من- او (رابطه‌ی انسان با خدای غایب) و نهایتا من- تو (رابطه‌ی انسان با خدایی که حضورش همچون یک توی مقدس احساس می‌شود).

 

گفتگوی اسلام و یهودیت را که نسبتا طولانی هم شده رها می‌کنیم و به موسیقی گوش می‌دهیم. اول یک گروه تونسی اجرا دارند. سرپرست گروه یک ساز عجایب و غرایبی دارد که به عمرم ندیده‌ام. ساز، یک کاسه دارد که از میانه چاک می‌خورد و از دل آن دو دسته‌ی ساز بیرون می‌آید. چیزی شبیه یک شمشیر دو سر است. روی هر دو دسته هم سیم‌بندی شده. مثل این می‌ماند که دو ساز را در هم کرده باشند. ساز بالایی صدای عود می‌دهد و پایینی صدای گیتار برقی. اسکات می‌گوید اسم این ساز عود برقی است و در بازار هم موجود است. یک نفر هم چیزی شبیه طبلا می‌زد. دیگری ارگ می‌زد و نفر سوم هم یک مشت سینی را سر هم کرده بود، از وسط سوراخ کرده بود و سیخ رد کرده بود، دور خودش چیده بود با یک سیخ‌های چوبی بر سر آن‌ها می‌کوبید! صدای عود را خیلی دوست دارم. از میان عودنوازان عرب نصیر شمه که عراقی است عالی است. هیچ تردید ندارم که از بهروزی‌نیای خودمان عودنواز ماهرتری است.

 

گروه دوم هم یک گروه برزیلی بودند. گروه دوم رسما دیوانه بودند. گیتار برقی نوازشان گیتار را با انگشت شستش می‌نواخت و دست دیگرش را روی سیم‌ها از بالا تا پایین می‌کشید. برخی اوقات هم رسما به سیم‌ها مشت می‌زد. سینی‌نوازشان! راه افتاد و با چوب‌هایش روی دیوار سن و ستون‌های آن شروع به نواختن کرد. از همه با حالتر ساکسیفون‌نوازشان بود که اگر روی سن ندیده بودمش و مثلا در خیابان دار اسماعلی طبرقه می‌دیدم‌اش حتما 500 ملیم (نیم دینار) کف دستش می‌گذاشتم. پیرمردی بود که لباس‌های مندرس و چروکی داشت و نوک موهایش را قرمز کرده بود و حال خوشی هم داشت و وقتی همگروه‌هایش ساز می‌زدند مدام دست‌هایش را تکان می‌داد. گروه تونسی موسیقی دلنوازتری داشتند. بعد از این دو هم یک قرمز پوشی به روی سن آمد و خطابه‌ی مفصلی به فرانسه ایراد کرد و من از آن‌جایی که این یک هفته‌ای که در تونسم فرانسه‌ام هم تکانی خورده توانستم دو کلمه‌ی "فستیوال" و نیز "مغثی بوکو" را از کل صحبت‌هایش بفهمم که خودش پیشرفتی محسوب می‌شود و می‌توانم ادعا کنم که هسته‌ای شده ام.

 

با یکی دیگر از دوستان امریکایی اسکات هم موقعیت کوتاهی پیش آمد تا صحبت کنم. دانشجوی دکتری تاریخ در یکی از دانشگاه‌های امریکاست و موضوع تزش حرکت‌های زنان و حقوق خانواده در بحرین است. می‌دانست که بحرین سابقا استانی از ایران بوده است و معتقد بود که حقوق خانواده‌ی ایران در مقایسه با برخی کشورهای اسلامی-عربی دیگر تازه اوضاع بهتری دارد.

 

 

 

- هنوز هم گاهی اوقات فکر می‌کنم قلبم مؤمن است: آن‌که بر طرح حرم بتخانه ساخت / قلب او مؤمن دماغ‌اش کافر است.

- چرا؟

- مگر محمد (درود) از قول او نگفت که: الا من أتی الله بقلب سلیم، «...مگر آن‌کس که قبلی پاک به پیش خدای آورد»، قلب‌ام را کف دست می‌گیرم، مال خدا، مگر نه این‌که قلب حرم خداست، مغزم را نه.

-  می‌دانی البته که در انسان‌شناسی قرآنی قلب، و نه مغز، مرکز تفکر است.

- حرف‌ام چیز دیگری است که تفاوت قلب‌شناسی امروزین ما با قلب‌شناسی دیروزین قرآن به آن ضرری نمی‌زند. حرف من این است: قلب‌ام را به خدا می‌دهم مغزم را نه. آن‌را برای خودم نگاه می‌دارم، مغزم مال هیچ کس نیست حتی خدا. ملک طلق خودم است. نمی‌شود روغن بیافریند و بگوید لیز نباش. روغن است و لیزی‌اش. نمی‌شود مغز بدهد و بگویی آن‌طور فکر نکن (به تحکم بگوید نه این‌که با دلیل بگوید که آن عین جدی گرفتن تفکر است). خدایی هم آدابی دارد.

- کلاس آموزش آداب خدایی برای خدا گذاشته‌ای؟ بابا احتیاط در سخن گفتن هم خوب چیزی است.

-  نه، نه. چیزی یاد خدا نمی‌دهم (خاکم به دهن). خواستم قلبی نثار کنم باز دماغ اشکال‌کن نگذاشت. اما گفته باشم، بار ایزدا! قلب‌ام را با همین دماغ بپذیر. اگر (گفتم اگر) قلب هنوز مؤمن است دماغ مرا از «سادگی مقدس» باز می‌دارد، همان سادگی مقدسی که در کمین هر قلب مؤمنی است.

- سادگی مقدس دیگر چیست؟

- جوردانو برونو (1548-1600)، عارف، فیلسوف، ریاضی‌دان و منجم ایتالیایی، که در میانه‌ی کوهی از هیزم به تیرکی بسته شده بود تا به حکم دستگاه تفتیش عقاید کلیسایی به جرم ارتداد شمع‌آجین‌اش کنند، پیرمردی را دید که با زحمت تکه چوبی را با خود می‌کشید تا بر توده‌ی چوب‌های دور تا دور برونو بیفکند، مگر در ثواب سوزاندن کافری شریک باشد و خدای از او راضی گردد و جنان، نصیب‌اش. برونو نگاهی به او افکند و زیر لب گفت: ای سادگی مقدس! 

دماغ اشکال‌کن همان چیزی است که مرا از این «سادگی مقدس» نجات می‌دهد. که اگر این‌گونه باشد به قدر قلب مؤمن، محترم است.

- خدا تو را به راه راست هدایت کند.

- خدا عجالتاً مرا به راه راست منحرف کرده است. سخن آخرم این است: در پرتو آن‌چه گفتم من آیه را این‌گونه می‌شنوم، یا به تعبیر دیگر من خود را مخاطب چنین آیه‌ای می‌بینم: الا من أتی الله بقلبٍ سلیم و عقلٍ نقاد. 

آن‌که دماغ آورَد با همه کفر و وسوسه / به بود از جماعتی پر ز یقین و شَعبذه

 

 

 

نیمه شبی است.

«عشق را ای کاش زبان سخن بود».

شهر هفتاد رنگ در خواب است.

«آن‌که می‌گوید دوست‌ات می‌دارم...»

به ناگاه و بی هیچ مقدمه‌ای امشب یاد مرحوم فروهر افتادم و پروانه اسکندری و دخترشان که هر سال از آلمان می‌آید که چراغی به یادشان روشن کند و آدم‌ها‌ی آن آقا، مأمور و معذور، نمی‌گذارند.
 
«از ظلمت رمیده خبر می‌دهد سحر»

«از رفته و رمیده خبر می‌دهد سحر»

«رنگش ز رخ پریده خبر می‌دهد سحر»

من سال نو را تبریک نگفتم هنوز به خوانندگان این وبلاگ. هر کس البته به من ایمیلی زده است تبریک‌گویان بر او بر سبیل وظیفه جوابی داده ام. اما هر چه کردم نیامد که خود ابتدا کنم به تبریک سال نو. ببخشید که، نمی‌دانم چرا، کمی عجیب شد ادبیات این دو خط.

امسال روز سال نو را، یعنی جمعه، از نه و نیم صبح تا پنج عصر سر جلسه‌ی امتحان بودم، آن هم چه امتحانی که به نبش قبر می‌مانست. شب هم مرده از خستگی رسیدم منزل و بیهوش شدم. خوب تعبیر آغاز کردن سال نو به این صورت این است که تا آخر سال هر دو ماه و نیم سر جلسه امتحان خواهم بود. این هم آغاز سال نو به روایت صاحب این قلم.

«زار و زار گریه می‌گردند پریا»

«از افق جرینگ جرینگ صدای زنجیر می‌آمد»

«...خونه‌ی دیوا داغونه»

«های می‌کشند، هوی می‌کشند، شهر جای ما شد»

«عید مردماس دیب گله داره؟»

نیمه شبی است.

شهر خواب است. ماه‌بانو نیز هم- حالا بلند شد آبی بنوشد-.

«کی بتون گفت که بیاین دنیای ما، دنیای واویلای ما»

«دنیای ما خار داره، بیابوناش مار داره»

«دنیای ما، هی هی هی، عقب آتیش لی لی لی»

«یک نفر دارد دست و پای دائم می‌زند»

«آی آدم‌ها که در ساحل...»

«نان به سفره جامه‌تان بر تن»

«باز می‌دارد دهان با چشم از وحشت دریده»

«آی آدم‌ها...»

باید بخوابم. فردا باید بنشینم از کله‌ی صبح تا پاسی از شب روی مقاله‌ام برای درس «تاریخ قرآن» کار کنم. درسی که با استاد دانشمند و، البته، سر تا پا سکولاری که داشت، مناسب بود «تاریخ سکولاریسم با نگاهی به تاریخ قرآن» نام می‌گرفت. بسیار از این درس استفاده کردم و یکی از بهترین کلاس‌هایی بود که در این‌جا تا به حال گذرانده‌ام. در باب پاره‌ای نظریه‌های معاصر در باب تاریخ قرآن در قرآن‌پژوهی غربی خواهم نوشت. البته پس از این‌که فارغ شدم از این همه مقاله‌هایی که روی سرم تلنبار شده و باید بنویسم.

آها آمد، تا نرفته نقدش کنم: عیدتان مبارک، سال خوبی برایتان آرزو می‌کنم.

همیشه زمزمه‌ی زیر لب‌ام است، دعایی لطیف‌تر از این ندیده‌ام، دعای عالیه المضامین من است، کمیل و ندبه‌ی من است. وقتی می‌خوانم‌اش، همان دعای آشنا، زبان حال‌ام این است: لقد صدق القائل؛ چشیده داند، ناچشیده چه داند. نثار شما باد به مثابه‌ی دعایی عیدانه‌، «و ان یکاد بخوانید و در فراز کنید»:

ای خدا این وصل را هجران مکن / سرخوشان عشق را نالان مکن
نیست در عالم ز هجران تلخ‌تر  / هر چه خواهی کن ولیکن آن مکن

نیمه‌شبی است.

شهر در خواب است.

من نیز هم...

«نغمه نیستم که بخوانی،

قصه نیستم که بگویی،

 من درد مشترک‌ام،

مرا فریاد کن» 

همین.

 

 

 

اگر کسی از من بپرسد در این مدت کوتاهی که اینجا هستی چقدر زبان‌ات قوی شده است، در جواب خواهم گفت بیش از این‌که زبان‌ام قوی شده باشد، قوه‌ی حادسه‌ام قوی شده است. اینجا در دو ترم کلاس زبانی که رفتم و نیز در کلاس عربی‌ای که می‌گذرانیم، به ما آموزش می‌دهند که چگونه می‌توان معنای واژه‌ای را از روی سیاق و بافت کلام حدس زد.

ابتدایی که لندن آمده بودم، برای برخی درس‌ها باید هفته‌ای بیش از صد صفحه پیش‌مطالعه می‌کردم و البته فقط در دو روز تعطیلی آخر هفته وقت داشتم که این کار را بکنم. واضح است که نمی‌توانستم تک تک واژگانی را که بلد نیستم در دیکشنری چک کنم. زیرا وقت زیادی می‌گرفت. ابتدا بر خلاف میل باطنی‌ام کم کم شیوه‌ی چک کردن تمام واژه‌ها را کنار گذاشتم. دکتر فنایی عزیز و خانم فاطمه شمس در ترغیب من به ترک عادت دیرینه‌ی به شیوه‌ی ملا لغتی زبان خواندن، بسیار موثر بودند. کمی که ترک عادت کردم (که به قول شیخ ما، محمود امجد، "ترک عادت موجب سعادت است") اندک اندک وضعیت حدس زدن‌ام بهتر شد و تا حدودی منطق حدس زدن (اگر این ترکیب معنایی داشته باشد و دایره‌ی مربع نباشد) را یاد گرفتم.

از به کار بردن حدس در فرایند متن‌خوانی که بگذریم، این شیوه در شنیدن سخن دیگران هم به کار می‌رود. برای این کار در کلاس‌های آمادگی آیلتس در ایران (وای بهمن شهری عزیز معلم listening  بنده که دوست شفیق من هم هست یادش به خیر) به ما آموزش داده بودند. در سوآس آن آموزش‌ها ادامه یافت. برخی اوقات که از این انگلیسی‌ها سوالی می‌پرسم با آن لهجه‌های تند و ناواضح‌شان تقریبا حتی یک کلمه از جواب‌شان را متوجه نمی‌شوم. تنها از روی حالت سخن گفتن و حرکات دست حدس می‌زنم که چه جوابی داده اند. شده‌ام درست مانند ناشنوای داستان مثنوی که با خود سناریو می‌چید که طرف مقابل چه خواهد گفت. البته برای این‌که به افتضاحی که آن ناشنوای داستان مثنوی ایجاد کرد دچار نشویم، به ما آموزش داده اند که سوالی بکنیم و حدس‌مان را چک کنیم. مثلا بپرسیم: خوب منظور شما این بود؟ و بعد خلاصه‌ای از حدس‌مان را بگوییم.

واضح است که این شیوه همیشه و در همه جا به کار نمی‌آید. مثلا در نوشتن و صحبت کردن اصلا جایی ندارد.

هر چه بیشتر جلو می‌روم بیشتر در می‌یابم چقدر زبان انگلیسی بلد نبوده‌ام و خیال می‌کرده‌ام بلدم. خوب این پرده‌های پندار البته هیچ‌گاه به طور کامل دریده نمی‌شود!

و نیز هر چه بیشتر جلو می‌روم با خودم می‌گویم کاش همان موقعی که 7-8 سالم بود و پدرم مرا به کلاس زبان گذاشت و یکی- دو سالی هم رفتم و بعد رها کردم، رها نمی‌کردم تا 12-13 سال بعد. مطمئنا اگر روزی پدر شوم روی دو موضوع اصلا به فرزندم قدرت انتخاب نخواهم داد: زبان فارسی و انگلیسی را باید خیلی خوب فرا بگیرد و برای هر دو باید کلاس برود.

 

 

 

 

وقتی استاد درس «اسطوره‌شناسی و تاریخ جهان قدیم» که یک پروفسور خونگرم اتریشی است و انگلیسی را با لهجه‌ی آلمانی صحبت می‌کند، متوجه شد که من تا به حال بیستون را ندیده ام، با تعجب پرسید: تو واقعا ایرانی هستی؟ از کجای ایرانی؟ وقتی گفتم مشهد گفت من تا به حال سه بار بیستون رفته ام. تو به راحتی می‌توانستی هواپیما بگیری و از شرق ایران بروی و آنجا را در همدان ببینی. تازه یادم آمد که بیستون در همدان است. تازه نمی‌دانست که من تا به حال اصفهان و شیراز هم نرفته ام و به عنوان یک مشهدی حتی موزه حرم امام رضا را هم ندیده ام و مقبره نادر را هم تنها یک بار آن هم همین چند سال قبل رفته ام و مقبره فردوسی را هم به عدد انگشتان یک دستم رفته ام. گفتم‌اش با این اوصاف شما ایرانی‌تر از من اید. گفت کشور قشنگی دارید.
یا اهالی فرنگستان در مورد وطن تو چیزی نمی‌دانند که در نتیجه فکر می‌کنند شما سوار شتر می‌شوید و ایران همان عراق است که این شما را عصبانی می‌کند و یا چیزهایی در مورد فرهنگ و تاریخ کهن ایران‌زمین می‌دانند که آن وقت، در مواردی، خود ما ایرانی‌ها نمی‌دانیم که این‌بار آدم خجالت‌زده می‌شود.
بعد التحریر: پروفسور انتهای جلسه‌ی دوم یک مشت بنای تاریخی دیگر از گوشه و کنار ایران را از من پرسید که حتی اسم برخی از آن‌ها را هم نشنیده بودم و گفت این‌ها را که حتما دیده‌ای و وقتی فهمید من هیچ کدام از آن‌ها را ندیده‌ام، باز هم شگفت‌زده شد. می‌گفت از مناطق تاریخی ایران تنها بلوچستان را ندیده است و خراسان را. گفت دوستانم می‌گویند بلوچستان ناامن است اما بنا دارم به زودی به خراسان و خصوصا مشهد سری بزنم.
من هم بنا دارم فرصتی دست داد بروم کمی ایران‌گردی، و خصوصا خراسان‌گردی، کنم تا اولا ببینم ایران چه‌جور کشوری است که این‌قدر برای فرنگی‌ها پیچیده و در عین حال جذاب است و ثانیا این‌که این‌قدر آبرویم به خاطر این ایران‌نشناسی عمیق و فجیع در فرنگستان نرود!

 

 

 

- این‌که فردی بتواند از امکانات عقلانی و فرهنگی زمان خودش چنان فراز برود که بتوان آموزه‌های او را جاودانه و فرازمانی خواند، ادعایی است که نیازمند دلیل است. گفتن این‌که آن آموزه‌ها الهی است، نه تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه خود ادعای جدیدی است که نیازمند موجه شدن است...
-    ... پروفسور معذرت می‌خواهم که درس‌گفتارتان را قطع می‌کنم، پرسش‌ام دست کم به ظاهر پرسشی بی‌ربط است اما در این میان بر سر ایمان چه خواهد آمد؟
-    ایمان؟ شما سر کلاس الهیات ننشسته‌اید آقا!
-    می‌دانم، اما جواب قلبم را چه بدهم؟
-    قلب؟ تاثیر سنت و فرهنگ تربیتی است، به عقلانیت که عادت‌اش دهید فروکش می‌کند.
-    ده سال است که دارم همین را با خودم می‌گویم....

امتحان دارم و سه مقاله که روی دست‌ام مانده. من اصلا نفهمیدم کی ترم تمام شد. با این حال حیف ام آمد از قربان ننویسم. نکته‌ای قربانیّه دارم که نحوه‌ای بازاندیشی در معنای عید قربان است اما حیف که وقت ندارم بنویسم. فقط این غزل از سروده‌های جناب امیرحسین سام را که خیلی دوستش می‌دارم (مرجع ضمیر هم شعر است هم شاعر) داشته باشید که آن نکته‌های قربانی را در فرصتی مقتضی قلمی کنم. بیت آخر غزل هم ختام قربانیّه دارد:
گفتمت: مثل جویبارانی
نه! تو از جنس آبشارانی
از بلندای کوه، رقص‌کنان
می‌رسی تا مرا برقصانی
همه ذرّات جان من را تو
برهانی ‌ز من، بخندانی
ریزی ای آبشار پرگوهر
بر دلم گنج‌های سلطانی
تو چو ابری که بر لب خورشید
می‌زنی بوسه‌های بارانی
ببری رنج شهوت از تن من
بشکنی قفل پای زندانی
سر غم را بریده‌ای امروز
تو همان صبح عید قربانی
منبع شعر:
http://sam.malakut.org/archives/2007/01/post_83.html

خاله‌ام دی‌شب در گذشت. امروز صبح ایمیلی از پدر عزیزم دریافت کردم که من را خبردار کرده بود. بر زبان‌ام آمد:

 

عمری دگر بباید بعد از وفات ما را

کاین عمر طی نمودیم اندر امیدواری

 

و یا شاید هم:

 

ره زین شب تاریک نبردند برون

گفتند فسانه‌ای و در خاک شدند.

همین.

 

برای تکلیف یکی از درس‌هایمان داشتم دنبال معادل فارسی کهنی برای واژه‌ی آشنای afterward می‌گشتم که در یکی از دیکشنری‌های بسیار خوب الکترونیکی که دارم (French and/or English) to Pârsi (Persian) epistemological Dict.) و از آن بسا استفاده می‌کنم و بر مولف فرهیخته‌ی آن، جناب خیّامی، درود فروان می‌فرستم، علاوه بر آن‌که معادل‌ام را یافتم (پیشنهاد ایشان "وانگهان" بود)، بیت بسیار دلنشینی هم از مثنوی یافتم که به عنوان شاهد مثال آورده شده بود، بخوانید:

راستی پیش آر یا خاموش کن

 وانگهان رحمت ببین و نوش کن

(مثنوی، به تصحیح نیکلسون، دفتر سوم، بیت چهل و سه)

قوت ِ ناخواسته‌ی معنوی‌ام شد و از آن روز ورد زبان‌ام است.

گفتم حالا که علم هم، مانند شتر، زکات دارد زکات‌اش را تا به سال نرسیده است بدهم و شما خوانندگان این دفتر مجازی را هم در حظ نیوشیدن این ماه‌بیت سهیم کنم. 

 

کنار سوآس هر روز یک گروه هندی گیاهخوار می‌آیند و غذای ِ، به قول ما، نذری می‌دهند. عده‌ی زیادی از دانشجویان سوآس و برکبک و حتی دانشگاه‌های دیگر می‌آیند صف می‌کشند و غذای گیاهی می‌گیرند. روی چرخ‌دستی‌شان هم نوشته است: karma: every action has a reaction. من هم امروز مثل برخی روزهای دیگر رفتم و غذای صلواتی‌شان را گرفتم. کمی برنج است با یک چیزهایی مثل پوست باقالی ِ پخته شده به ضمیمه‌ی کمی سیب‌زمینی آب‌پز. قاشق‌شان چوبی است نه پلاستیکی و ظرفشان هم از مقوا است نه از پلاستیک. رفتم داخل سوآس دیدم یک گروه تبشیری میز گذاشته‌اند به ملت انجیل ِ صلواتی می‌دهند. رفتم جلو، تا من را دیدند خیال کردند عرب‌ام سریع یک انجیل عربی درآوردند. گفتم ایرانی‌ام. سریع گشتند و یک انجیل فارسی در آوردند. (اگر می‌گفتم از گوآتمالا هستم تقریبا مطمئن‌ام می‌گشتند یک انجیل گواتمالایی به دست‌ام می‌دادند‌م می م) گفتم این‌را در ایران دارم و یک عهد جدید جیبی انگلیسی با کاغذهای بسیار نازک طلایی برداشتم. سر ِ راه، تونی معلم انگلیسی ِ این ترم‌مان را دیدم. مرا، یک دست ظرف غذا و یک دست عهد جدید که دید خنده‌ی معنی‌داری کرد و گفت: «مسلمانی که غذای هندوها را می‌خورد و کتاب مسیحی‌ها را می‌خواند.»

من هم کم نیاوردم و پاسخ دادم: مسلمان چندفرهنگه (multicultural) که می‌گویند همین است دیگر.

1.    موسیقی «زیر تیغ» را گذاشته‌ام و دارم پیش‌خوانی می‌کنم برای درس فردای‌مان. چه تلخ است این موسیقی.
نمی‌دانم چرا مدام این بیت خیامی، بی مناسبت، بر زبان‌ام جاری می‌شود:
ره زین شب تاریک نبردند برون/ گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند.

2.    چند شب پیش اتفاق دیدار با عزیزی دست داد که اخیرا از آمریکا به انگلیس آمده بود. با این بزرگوار، که اکبر گنجی بسیار از او متاثر بوده و هست، سخن به نوشته‌های اخیر گنجی و تکفیری که بر او رفت افتاد. من داوری خودم را در باب نوشته‌های او به اختصار گفتم. گفتم که از نظر محتوا ضعیف و از نظر لحن، گزنده بود. بحثی در باب محتوای سخنان گنجی نشد اما در باب لحن کلام او، با من کاملا هم‌نظر بود و حتی می‌گفت اگر کسانی با او تماسی دارند این نکته را با وی در میان بگذارند شاید در او اثر کند. شنیدم، البته نه از خود ایشان، که گنجی این سلسله نوشته‌های اخیرش را پیش از انتشار برای ایشان هم فرستاده بوده است و هم‌ایشان ظاهرا به گنجی چنین توصیه کرده بوده که فعلا این مطالب را منتشر نکند. من البته معتقدم که گنجی بر مسائل بسیار مهمی (مهم از نظر کلامی-فلسفی) دست گذاشته است اما با پرداخت ضعیفی به آن‌ها نزدیک شده است.

3.     برای‌ام جالب است که تکفیری که بر او رفت هم خریداری نداشت و کسی آن‌را جدی نگرفت و ظاهرا خود تکفیرگر هم مجبور شد اما و اگری در کار بیاورد. امیدوارم، و البته صرفا امیدوار، که این‌ها نشانه‌ی این باشد که «تیغ تیز» تکفیری‌ها در ایران کند و زنگاربسته شده است و تنها با شوک رانت نفتی و حکومت سرکوبگر اندک رمقی دارد. خوب برای این‌که کمی هم تاریخ بخوانیم، همان‌ چیزی که تکفیری‌های داستان ما نمی‌خوانند یا این‌گونه نمی‌خوانندش، به زودی چیزی خواهم نوشت در باب احوالات حلاج و اعدام او به روایت طبری. لطایفی دارد این داستان. عجالتا باز گردم به همان پیش‌خوانی درس تاریخ‌ام برای فردا.



...تیغه‌های نوای زیر تیغ هنوز پرده‌ی گوش‌ام را، در شب تاریک این غربت غربی، می‌نوازد...


همین

واقعیت امر این است که در پست «جدال با هوشنگ امیر احمدی در باب احمدی‌نژاد و خاتمی» چند نکته بر قلم من رفته بود که بر من آشکار شد که آشکارا از نظر اخلاقی بر خطا بوده است. مهم‌ترین‌اش و نه تنها نکته‌اش، اشاره به احوال شخصی فرضی دو نفر انسان بود. کسانی به اشاره و از سر لطف و دلسوزی به من تذکر دادند. اما از میان تذکرها، عزیزی که ذکر جمیل‌اش را پیشتر شنیده بودم، بی منت و بی رشوت، با کمال ادب وقت گذاشت و به نحو مفصلی برای من استدلال کرد که چرا اخلاقا بر خطا رفته‌ام. حجت بر من تمام شد. مناسب دیدم اصلا آن پست را حذف کنم. یاد آن داستان مولوی در باب پیرزنی افتادم که خودآرایی می‌کرد اما آرایش بر صورت پر چروک او نمی‌نشست. من هم ترجیح دادم اصولا صورت آن پست را حذف کنم تا آن که بی‌حاصل آرایه ببندم‌اش یا پیرایه‌ کنم‌اش. سخن آن بزرگوار، البته ظرایف اخلاقی دیگری هم داشت که علاوه بر این‌که سنجه‌ام را تراشید و ظریف کرد، یکی-دو نکته از برخی پست‌های دیگر را هم در پرتو آن اصلاح کردم که حاجت به ذکر آن پست‌ها نیست.
بارها به دوستانی که از داشتن وبلاگ دوری می‌ورزند گفته‌ام که بیایید وبلاگ بزنید تا خطاهای‌تان آشکار شود. دیکته‌ی نانوشته که غلط ندارد. من امروز چیزی برای یاد گرفتن هدیه گرفتم و آن این‌که پرهیز از «ادبیات کیهانی» ظریف‌تر از آن چیزی است که خیال می‌کردم.
از کسانی که سهو قلم من آنها را احیانا مورد تعرض قرار داد، اعتذار می‌طلبم و از حضرت جان ِ جهان، توفیق ادب.

همین

 

 

صبح‌ها با مترو که می‌روم سر درس، هر روز تجربه‌ی جالبی را پشت سر می‌گذارم. متروی لندن ماکت جالبی است از چند فرهنگ‌گرایی (multiculturalism) این شهر. در مترو، خصوصا در ساعت‌های شلوغ، می‌توان رنگ هفتاد و دو ملت را به چشم دید. برخی اوقات در این متروی پر از آدم نظر که می‌کنی، می‌بینی گوشه و کنار آدم‌هایی به زبان‌های مختلف دنیا دارند صحبت می‌کنند، زبان‌هایی که گاهی اوقات نمی‌دانی چه‌اند و از کجای‌اند. سیاه پوست و جنوب شرق آسیایی به وفور دیده می‌شود. تنوع پوشش‌ها مثل رنگین‌کمانی دائمی است: از پاکستانی با آن لباس بلندش تا زن ِ پوشیه‌ای، از آن مدل عجیب که جای زانوی شلوارها ریش-ریش و پاره-پاره شده است تا مدل موهای غرایب و خال کوبی‌های عجایب، از تی‌شرت با نقش بن لادن تا مدل موی دم خروسی. این چندگانگی (تکثر)، جزیی جدانشدنی از فرهنگ این دیار است. کسی با دیدن قیافه‌ی عجیب و منحصر به فرد کسی شگفت‌زده نمی‌شود. هر کسی به شیوه‌ی خود است. کسی نمی‌کوشد، به قهر و به قسر، لایه‌ای نازک و تصنعی از متحدالشکل کردن (چه از مدل پهلوی‌اش و چه از مدل اسلامی‌اش) روی این چندگانگی واقعی و ساری و جاری بکشد و آب در هاون بکوبد و محیط به کفچه بپیماید.

امروز به عبارتی روز آخر پیش‌دوره‌ی زبان (pre-sessional course) ما در سوآس بود.  دو شب است درست نخوابیده‌ام و دارم روی نوشتن دو مقاله که تکلیف کلاسی‌مان است، کار می‌کنم. نوشتن به انگلیسی مثل زاییدن می‌ماند دردناک است و دشوار ولی اگر به ثمر بنشیند، پر بار. وقتی این را به کاثرین گفتم قهقه‌ای سر داد و نگاه معنی‌داری کرد که یعنی: چند شکم زاییده‌ای که چنین تمثیل می‌آوری؟ (خاک بر فرق من و تمثیل من). امروز و دیشب یک کمدی با مزه هم در خوابگاه ما و سوآس رخ داد و آن این‌که دیشب آخر شبی داشتم با واژه‌ها کلنجار می‌رفتم و دور میز مطالعه‌ام پر از واژه‌ی نیم‌جویده و سوراخ شده بود (یاد آن فیلسوفی که واژه‌ها را به تعبیر دکتر سروش سوراخ می‌کرد نیفتید) که ناگهان صدای به شدت بلند آژیر آتش به صدا در آمد. اینجا نسبت به آتش بسیار حساس اند و حساسیت‌شان را می‌توان از آژیرهایی که در هر اتاق نصب کرده‌اند و قدم به قدم سلول اطفاء حریقی که گذاشته‌اند، و دستورالعمل‌های هشداری که جا به جا نصب کرده‌اند فهمید. صدا آن‌قدر شدید بود که من تقریبا نیم متر از جا پریدم و واژه‌های‌ام را باد برد. صدا غیر قابل تحمل بود. با وجود آن‌که انگشت‌ام را در گوش‌ام کرده بودم اما باز از شدت صدا پرده‌ی گوش‌ام می‌لرزید. سراسیمه از اتاق بیرون زدم. نمی‌دانستم باید چه بکنم دیدم همه مضطرب با هر لباسی که به تن داشتند یا نداشتند از خوابگاه بیرون می‌زدند. دیدم حجاب من هم خیلی اسلامی نیست، برگشتم و حجاب‌ام را اسلامی‌تر کردم و بعد به محوطه‌ی خوابگاه رفتم. قیامتی بود. چند دقیقه‌ای صدا بود تا این‌که قطع شد. انکشف الامر که کسی در طبقه‌ی پنجم ساختمان A که اتاق من هم در طبقه‌ی سوم آن است، غذا درست می‌کرده و غذا کمی ته گرفته و دود کرده و سنسورهای آژیر به صدا در آمده، همین. خوب این پایان داستان نبود. این از خوابگاه‌مان. امروز صبح هم در سوآس در اتاق کامپیوتر بودم و داشتم مقاله‌ام را پرینت می‌گرفتم که دوباره صدای آژیر شنیده شد. خوب دیگر حرفه‌ای شده بودم، هیچ انعکاسی نشان ندادم و فقط سعی کردم پرده‌ی گوش‌ام از شدت ارتعاش پاره نشود. کم کم همه سراسیمه بیرون زدند ولی من با خونسردی مشغول کلنجار رفتن با کامپیوتر بودم تا مقاله‌ی من را پرینت بگیرد. یکی از کارمندان، سراسیمه داخل اتاق کامپیوتر که حالا دیگر از هر بنی‌بشری به جز من خالی شده بود آمد و فریاد زد، چرا اینجا نشسته‌ای باید سریعا این‌جا را ترک کنی، من که پس از کلی کلنجار رفتن با کامپیوتر عن‌قریب بود که پرینت مقاله‌ی عزیزم را بگیرم، سری تکان دادم که یعنی باشد، بیرون رفت و من هم به ادامه‌ی کار خود مشغول شدم، چند لحظه بعد دوباره آمد و این‌بار عصبانی‌تر: مگر با شما نیستم؟ و من را مثل این فیلم‌های جبهه‌ای که ایثارگری تو را از باران ترکش نجات می‌دهد، کشید و به بیرون برد. (این‌جای داستان را با دور کند تصور کنید) من فقط به پرینت مقاله‌ی عزیزم فکر می‌کردم. بیرون سوآس قیامتی بود. کاثرین مثل همیشه می‌خندید و تند-تند خاطره می‌گفت که بله من که "جوانتر" بودم (شکسته نفسی می‌کند فکر می‌کنم شیرین پنجاه سال‌اش را پر کرده باشد، احتمالا همین خنده رو بودن‌اش موجب شده که به نظر جوان‌تر بیاید) در کالج ما گفتند بمب گذاشته‌اند و ...ها ها ها... ولی بمب نبود.  نیم ساعتی علّاف بودیم، روی چمن‌ها نشسته بودیم و حرف‌های کاثرین را گوش می‌دادیم که از کثرت فرهنگی بریتانیا حرف می‌زد و از نحوه‌ای نسبی‌گرایی پست مدرن دفاع می‌کرد و خلاصه نگران فلاش‌اش هم بود که در کامپیوتر جا گذاشته است و می‌گفت تمام علم و زندگی‌اش در آن است و من هم به نوبه‌ی خود نگران مقاله‌ی عزیزم بودم. بعد نیم ساعتی اعلام شد که می‌توانید به سر کلاس برگردید ولی کتابخانه تعطیل است. هیچ جایی هم آتش نگرفته بود فقط سنسورها چند جرقه‌ی مشکوک در کتابخانه پیدا کرده بودند. کلاس که می‌رفتم یاد همین یکی-دوسال پیش افتادم که در روستایی در ایران دانش‌آموزان در اثر آتش به شدت سوختند. عکس تاثر برانگیز صورت و دستان مچاله شده‌ی این طفلان معصوم در ایمیلی توسط دوستی برای من هم فرستاده شد. با خود فکر می‌کردم اگر کمی از این وسواس این بریتانیایی‌ها در کشور ما در مورد آتش بود، شاید آن طفلان معصوم اکنون بدنی سالم داشتند.
-    الان ساعت سه بعد از ظهر است و من در پارک نزدیک سوآس نشسته ام و دارم این‌ها را تایپ می‌کنم. امروز آفتابی است و مردم رفته‌اند در چمن‌ها دراز کشیده‌اند حمام آفتاب می‌گیرند، کسی هم سوت نمی‌زند که از چمن بیا بیرون. باید مینوت سخنرانی‌ام را برای امشب کامل کنم. فردا باید از این خوابگاه اسباب کشی کنم. تا چه شود.

 

میانه‌ی دو کلاس در اتاق کامپیوتر سوآس، در یوتیوپ دنبال فایل‌های تصویری نوازندگی محمدرضا لطفی می‌گشتم که چند فیلم کوتاه از مجلس ذکر و سماع پاره‌ای از صوفیان مسلمان نصیب‌ام شد، تماشا و شنودن آن‌ها خصوصا در این روزها که به مغز رمضان نزدیک می‌شویم جهان مرا، در این غربت غربی دیگر کرد. دو تا را به عنوان نمونه آدرس می‌دهم حتما ببینید، اولی محمّدی‌تر است و پرشورتر و البته ذکری از حسن و حسین هم در میان هست، شباهتی نیز به مراسم سینه‌زنی دارد؛ دومی الّلهی‌تر است و آرام‌تر. پسندیدید دور و بر همین دو فایل باز هم می‌یابید. حالی دست داد، تبعیدیان قعر شکم ماهی را دعا کنید.

1.       http://www.youtube.com/watch?v=wnqPbv3cT1U&feature=related

2.       http://uk.youtube.com/watch?v=gd3paX9TYBc&NR=1

 

امشب به اتفاق دو دوست عزیز، قراری دست داد برای دیدار با حسین درخشان یا همان ابوالبلاگر فارسی. رفتیم و نشستیم و گفتیم و برخاستیم، از هشت و نیم روز تعطیل شنبه تا 12 شب. اکثر وقت نشست‌مان به انتقاد ما سه نفر به موضع درخشان درخشان (اشتباه تایپی نیست، یکی اسم است و دیگری صفت) در دفاع از احمدی‌نژاد گذشت. درخشان به نظر مطمئن می‌آمد که احمدی‌نژاد رای می‌آورد و گفت به او رای می‌دهد و معتقد است احمدی‌نژاد می‌تواند اصلاحات واقعی (دقت کنید اصلاحات "واقعی") را در ایران پیاده کند. از طرح تحول اقتصادی احمدی‌نژاد با تجلیل یاد می‌کرد. حتی سیاست خارجی او را رد نمی‌کرد گر چه می‌گفت شش ماه اول در مورد اسرائیل موضع مبهمی گرفته است. فساد تیم احمدی‌نژاد را قبول نداشت و مورد کردان را هم استثنایی می‌دانست که همین روزها رفتنی است. دروغگو بودن احمدی‌نژاد را اینگونه توجیه می‌کرد که همه‌ی سیاستمدارها در دنیا دروغ می‌گویند و وقتی برایش محاجه می‌کردیم که داستان برخی جاها کمی فرق دارد و به عنوان نمونه به مورد کلینتون و دروغ‌اش در مورد عدم رابطه با لوینسکی اشاره کردیم و این‌که رسانه‌ها و قوه‌ی قضائیه‌ی امریکا چگونه دروغ او را برملا کردند، باز هم پاسخ‌هایی ‌داد که جان کلام او این بود: خوب برملا کردند آخرش چه؟ باز دوباره همان‌ها یا هم‌حزبی‌هایشان بر مصدر کارند و البته در مقام محاجه به دروغگو بودن خاتمی در داستان مصافحه با مخدره‌ی ایتالیایی اشاره کرد که من صریحا سخن او را پذیرفتم ولی افزودم از خاتمی دروغ در کشورداری سراغ ندارم.

وقتی از وضع اقلیت‌ها در ایران خصوصا بهائیان گفتیم سعی کرد توجیه کند که وضع آن‌ها اغراق می‌شود و ارجاع داد به سخنرانی نماینده‍‌‌ی بهایی‌ها در جلسه‌ای در سوآس و خلاصه‌ی حرفش این بود که برای تحصیل اگر بهایی‌ها گزینه‌ی دین را اصلا پاسخ ندهند اتومات اسلام برایشان زده می‌شود و مشکلی نیست و وقتی سعی کردیم برای او توضیح دهیم که داستان به این گل و بلبلی نیست و تمام تلاش‌های نیم‌بندی که زمان خاتمی برای امکان تحصیل اینها شد همه بر باد رفت و حتی آنهایی که زمان خاتمی اجازه تحصیل یافتند آرام و بی صدا اخراج شدند (حتی از پیام نور) نهایتا نرم و آرام می‌پذیرفت که بله اقلیت‌ها وضعیت خوبی ندارند. وقتی به او می‌گفتیم که چگونه است که تو به احمدی‌نژاد و کارهایش این قدر با دید مثبت می‌نگری و استدلال‌هایت به او که می‌رسد کش می‌آید و نرم می‌شود ولی به فعالان حقوق بشر  که می‌رسی شکاک می‌شوی و بسیاری از آن‌ها را آمریکایی و جیره‌خوار می‌دانی، همچنان دفاع می‌کرد که اصولا دفاع از حقوق بشر یک بیزنس چرب و نرم برای بخشی از اپوزیسیون است ولی در حقوق بشرخواهی آقایان ذره‌ای فلسطینی‌ها جایی ندارند.  وقتی به او می‌گفتیم چطور است که ساکت بودن شیرین عبادی در قبال جنایات غزه این قدر برای تو مهم است که آن را با ادبیاتی شبه کیهانی به باید انتقاد می گیری اما در باب ظلمی که در حق صوفیان بی آزار در جمهوری اسلامی رفت ساکتی؟ این را نهایتا به نحوی پذیرفت و گفت در این باب پستی خواهد نوشت. انتقادهای ما صریح و دوستانه بود. به او گفتم که نقطه‌ی مثبت کار تو پررنگ کردن اموری است که شایسته‌ی حساسیت‌ورزی است اما در فضای روشنفکری به آن‌ها حسیاستی نشان داده نمی‌شود مانند داستان غزه و یا کشته شدن 60 افغانی بر اثر حمله‌ی هوایی آمریکایی‌ها، اما البته نقطه‌ی منفی در اینجاست که این را با لحنی سرشار از گمانه‌زنی‌های به قطعیت آمیخته‌ی کاشف توطئه و نیز با ادبیاتی ناسزاآلوده می‌گویی و می‌گفتم از جنبه‌ی اخلاقی مساله که بگذریم این از نفوذ کلام تو می‌کاهد، قبول نداشت و به عکس می‌گفت این می‌تواند جذاب باشد. اواخر شب دو دوست ما رفتند و من و حسین درخشان رفتیم به مک دونالدی و دونفری شامی خوردیم. این بخش البته دیگر لحن انتقادی نداشت و بیشتر به صحبت‌های عادی گذشت: این‌که می‌خواهد یکی دو ماه دیگر دیگر (باز هم اشتباه تایپی نیست) به ایران برگردد و خلاصه بحث این بود که اگر ایران برگردد با سیئه‌ی دو بار سفر کردن به اسرائیل‌اش چه باید بکند. گمانه‌زنی‌های مختلفی را بحث کردیم ولی مجموعا خوش‌بین بود. به او گفتم ایران بروی چه تو را بگیرند و چه نگیرند به ضررت است. اگر بگیرند به خاطر مواضعی که گرفته‌ای کسی از تو دفاع نخواهد کرد و اگر تو را نگیرند آن وقت با این تردید بلاگرهای فارسی مواجه خواهی شد که: ها! دیدید بالاخره مزد طرفداریهایش از احمدی‌نژاد را گرفت. از پست من در باب آن اندونزیایی طرفدار احمدی‌نژاد هم خیلی خوش‌اش آمده بود و با اطمینان می‌گفت تو هم دو سال دیگر اینجا باشی طرفدار احمدی‌نژاد می‌شوی (god forbid!). از آمریکا بد گفت و این‌که جهان بسته‌ای برای آدم آن‌جا درست می‌شود و اروپا را از این جهت بهتر می‌دانست. در مقایسه میان اروپای انگلوساکسون و کانتیننتال، اروپای کانتیننتال (فرانسه، اسپانیا ایتالیا...) را بهتر از آنگلوساکسون می‌دانست و در مقام مقایسه‌ی فرانسه و انگلیس بسیار از فرانسه و مردم‌اش تعریف کرد و انگلیسی‌ها را مردم خشک بی روح بی ادبی توصیف کرد. درخشان که دانشجوی سوآس است با همان ادبیات ویژه‌ی خودش توضیح داد که چگونه این دانشگاه با نیات کلونیالی در دهه‌ی اول 1900 توسط ملکه بنا شده و این‌که هنوز هم سایه‌ی همان روحیه بر آن مسلط است و خلاصه قرار شد در سوآس مرا پای کلاس یکی از اساتید آن‌جا ببرد که خیلی از درسش تعریف می‌کرد. به او گفتم که پاره‌ای از دوستان حوزوی من در مشهد خواننده‌ی وبلاگ تواند و برخی از همان‌ها از من خواستند حتما تو را در لندن ببینم. مجموعا می‌توانم بگویم استدلال‌های او در دفاع از احمدی‌نژاد را نپسندیدم گر چه نه او توانست ما را قانع کند و نه ما او را. کمی هم در پایان در باب مذهب صحبت کردیم می‌گفت پیشترها شاید ضد مذهب بوده است اما الان... گفتم غیر مذهبی هستی؟ ...گفت نه فرا مذهبی ام یعنی از مذهب فراتر رفته ام اما خوب، مذهب هم می تواند مفید باشد و خلاءهایی را پر کند و می‌گفت که تا 21 سالگی مذهبی بوده است و چه دعای کمیل‌ها و نماز شب‌ها که نخوانده است.

 

همکلاسی‌هایم می‌گویند تو چرا در مورد وطن‌ات هیچ سخن نمی‌گویی. اینجا کسانی هستند که می‌خواهند از ایران چیزی بدانند. یکی می‌گفت: در ایران تویوتا هم هست؟ تصورش از ایران کشوری بود که مردم شتر سوار می‌شوند. بسیاری ایران را اصلا نمی‌شناسد: همان عراق است دیگر نه؟ (قابل توجه کسانی که تحت تاثیر تبلیغات حاکمیت فکر می‌کنند: حالیا چشم جهانی نگران من و توست) جیمز استاد listening و speaking ما که چند کلامی هم فارسی بلد است و من را که می‌بیند با لهجه‌ی انگلیسی می‌گوید: کیلی کوب (خیلی خوب)، کداحافظ (خداحافظ)، از پلیس مذهبی در ایران می‌پرسید: راست است که در ایران پلیس مذهبی به پوشش مردم خصوصا زنان کار دارد؟ داشتن دوست دختر و پسر در ایران ممنوع است؟ در دانشگاه دختران و پسران جدا می‌نشینند و دیواری بین‌شان کشیده شده؟ حتی توریست‌ها و غیرمسلمان‌ها هم باید حجاب داشته باشند؟ ایکا، همان که در دو پست قبل ذکری از او کردم با آب و تاب از ایمیلی می‌گوید که یکی از دوستان اندونزیایی‌اش فرستاده و در آن نوشته که احمدی‌نژاد چقدر ساده زیست است و فرش‌های فاخر ریاست جمهوری را به مساجد داده است. من فقط نگاه‌اش می‌کنم. تحت تاثیر کامنت‌های برخی دوستان، دل‌ام نیامد شور و شوق‌اش را خراب کنم. کاثرین استاد reading و writing ما که با همان قهقهه‌های همیشگی و اداره‌ی کلاس سمحه و سهله‌اش (به طوری که سر کلا‌س‌اش می‌توانی دراز هم بکشی) عملا چنان کاری دارد از ما می‌کشد که در عمرم کسی از من نکشیده است، هم سوالات زیادی از ایران دارد. او سر کلاس مناسبتی پیش آید از عصر روشنگری می‌گوید و این‌که تمدن ما بر عقل  بنا شده و با خرافات، که منظورش همان دین است و این را یک بار تصریح کرد، میانه‌ای ندارد (البته بلافاصله با زیرکی می‌افزاید نظر هر کسی محترم است و ما در این کشور حق توهین به هیچ مرامی را نداریم). او در مورد ایران می‌پرسد: در ایران سنگسار و قطع دست و پا و درآوردن چشم هم هست؟ شما در دانشگاه هر سوالی را می‌توانید از اساتید بپرسید؟ آزادی آکادمیک در ایران وجود دارد؟ به خودش نگاهی می‌کند و از این‌که اگر بخواهد به ایران بیاید باید روسری به سر کند، خنده‌اش می‌گیرد، یکی از رندهای کلاس می‌افزاید: کاثرین! باید تن‌ات را هم بپوشانی، مطمئنا نمی‌توانی با این لباس‌ات ایران بروی و او نگاهی به لباس‌اش می‌کند و قهققه‌ی همیشگی‌اش را سر می‌دهد.  

خسته شده‌ام از این سوالات. حس غربت ندارم، نکند دارم بی‌وطن می‌شوم؟

یاد این شعر می‌افتم:

وطن جایی است کآزاری نباشد

کسی را با کسی کاری نباشد.

 

دم افطار است به وقت اینجا. افشاری شجریان را گذاشته‌ام از روی طربستان. درس‌هایم دارد خیلی سنگین می‌شود. ماه عسل‌ام دیگر تمام شد. نشسته‌ام تنها، بارها گفته‌ام که غروب را دوست ندارم.
...
لب فروبند از طعام و از شراب/ سوی خوان آسمانی کن شتاب
گر تو این انبان ز نان خالی کنی/ پر ز گوهرهای اجلالی کنی
چند خوردی چرب و شیرین از طعام/ امتحان کن چند روزی در صیام
چند شب‌ها خواب را گشتی اسیر/ یک شبی بیدار شو دولت بگیر
-    کاش باشد.
-    هست.
-    کاش می‌توانستم به همین تیقن که تو می‌گویی بگویم.
-    دعا کن.
-    دعا؟
-    بخواه.
-    خواستم.
-    روزه‌ات قبول.
-    روزه؟ کدام روزه. من فقط یک روز فقهیدم.
-    چه؟
-    منظورم این است که بر سلوک توصیه شده‌ی فقیهان نخوردم و ننوشیدم. همین.
-    به چه امیدی؟
-    به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل.

حالا ربنا را گذاشتم.
ربنا لاتزد زیغ قلوبنا
-    غلط می خوانی که...
-    این ربنای خودم است...
-    و هب لنا من لدنک هدی...




 

رمضانیه‌ی داریوش را خواندم و حسین نوروزی، حال‌ام دیگر شد. خدا این مازاریان را خیر دهد که چنان سنتی را پای‌گذارد. (بهترین دعایی که می‌توانم در حق‌اش بکنم این است که خدا کند به حق صفای دلی که دارد آن‌قدر عاقبت به خیر بشود که فقیه نشود!).
نمی‌دانم چه سری است که آمدن من به این غربت غربی با رمضان مصادف شده. این تصادف من را می‌ترساند.
نمی‌توانم بنویسم.
رمضانی باشید.
همین.

از روی طربستان، افشاری شجریان را گذاشته‌ام:
این دهان بستی دهانی باز شد/ تا خورنده‌ی لقمه‌های راز شد
به قدر ربنا این نوا را دوست دارم...
-    این همه نشانه و هنوز خارخارِ تردید؟
-    هوم، نشانه را جایی نگذاشته‌اند، نشانه باید "خوانده" شود تا نشانه باشد.
-    خوب، بخوان! ما اکثر العبر و اقل الاعتبار
-    چشم، دکمه‌اش را می‌زنم! ماشین که نیست دکمه‌ی خواندن‌اش را بزنی. باید خواندن خود بیاید.
-    پس بیارش.
-    گفتن‌اش ساده است.
-     نمی‌شود.
-    می‌شود.
-    از امید سخن می‌گویی؟
-    از ایمان سخن می‌گویم. خواستی بگو همان امید. از آیه صحبت می‌کنم. خواستی بگو همان نشانه.
-    کبوتر رفته باز نمی‌گردد: هر چه فسون دمیدم‌اش، هر چه فسانه خواندم‌اش.
-    باید...
-     نگو چه کنم! نه این‌که مستغنی باشم از شنیدن، لیکن چه چاره با بخت گمراه

حالا از روی طربستان، ربنای شجریان را گذارده ام:
ربنا لاتزغ قلوبنا...

این جا دارد غروب می‌شود. روزه نیستم، رمضان هنوز این‌جا نرسیده، ولی بوی رمضان در سرم  پیچیده.
همین...

نزدیک طلوع روز دوشنبه است. در هال منزل داریوش نشسته‌ام و دارم می‌نویسم. ساعت شش و نیم صبح است و تازه طلوع شده. خانه‌ی داریوش طبقه سوم یک آپارتمان بلند است. چشم‌انداز منزل داریوش به پارکی بسیار قشنگ در روبروی خانه‌شان ختم می‌شود که درخت‌های بسیار بلندی دارد.

شنبه نزدیک غروب جناب دکتر سام به دنبال‌ام آمد و مرا با ترن به منزل خودشان برد و در راه هم به نحوی مستوفا چگونگی پیدا کردن آدرس را بر اساس نقشه توضیح داد. منزل دکتر سام در غرب لندن است. اول شب بود که رسیدیم. خانه‌ای که جا به جا به تذهیب‌هایی از آیات قرآن و شعر حافظ و مولوی و حدیث آراسته شده با همسری مهربان. شام را در حیاط منزل‌شان خوردیم و بعد رفتیم  اتاق دکتر سام. از هر دری سخنی شد و حضرت ایشان بنده را به نحو تفصیلی با عالم یوتیوب و خصوصا آن‌چه از طنزهای فیروز کریمی در آن موجود است، آشنا کرد. از عالم موسیقی هم سخن به میان آمد و دکتر سام از رسم بی‌مروتی غالب اصحاب موسیقی گلایه کرد از چشم و هم‌چشمی‌ها، پشت‌خالی کردن‌ها و حسادت‌ها‌ی‌شان گفت. گفتم‌اش پیشترها فکر می‌کردم این جور چیزها در عالم آخوندی زیاد است، بعد دیدم در هر صنفی هست حتی در میان روشنفکران و هنرمندان. اما لابلای صحبت‌ها نکته‌ای سام گفت که آن‌را در دل «دستاورد معنوی‌ از سفر به سرزمین سام» نامیدم. و آن این بود که لابلای گلایه از عالم کثیف موسیقی، که می‌کوشید نام نبرد که غیبت نشود، از نازنین‌های موسیقی هم نام برد و گفت زمانی که شجریان مبلغ کمی حقوق می‌گرفته است، حاضر بودند به او مبالغ هنگفتی پول بدهند تا در کاباره‌ها بخواند و او نمی‌پذیرد. تعبیر سام این بود که «شجریان برای کارهایی که "نکرده" است شجریان شده است علاوه بر کارهایی که "کرده" است». این خیلی به خیال من نکته‌ی مهم گر چه بدیهیِ باطنی‌ای آمد. این‌که تنها کردن‌های ما نیست که آدم را به جایی می‌رساند، نکردن‌های ما به مراتب مهم‌تر است. صبح هم به دیدار جناب سید احمد سام بچه‌ی بامزه‌ی دوساله‌ی جناب امیرحسین نائل آمدیم که پادشاه بلامنازع آن منزل بود و همه، یعنی دو تا زن و شوهرِ دکتر، کمر خدمت به او بسته بود. من همیشه وقتی کسانی مثل سام و داریوش را می‌بینم که هم متدین اند و هم بر اساس استانداردهای یک زندگی امروزی، متجدد و موفق، یاد عبدی کلانتری می‌افتم. او اصلا این طور تیپ‌ها را از نزدیک دیده است؟ این‌ها را چگونه مقوله‌بندی می‌کند؟ نمی‌تواند بگوید این‌ها مسلمان نیستند. اگر مسلمان اند پس تمام آن چیزها که در باب اسلام می‌نویسد و به خیال من می‌خواهد بگوید اسلام آن است و غالبا دیگر هیچ، کجا رفت؟ و اگر اسلام آن است پس این چیست؟
شب منزل دکتر سام خوابیدم و صبح قبل از ظهری با ترن برگشتم به خوابگاه. دکتر سام بنده‌ی خدا می‌خواست با من بیاید و دوباره من را برساند که گفتم واقعا دیگر یاد گرفته ام چگونه با ترن راه‌ام را پیدا کنم و نهایتا خودم تنها برگشتم و البته به نحو موفقیت‌آمیز. بعد از آن هم با بانو و هاشم عزیز چت مفصلی کردم، بانو دلتنگی می‌کرد و حق دارد. خدا نووصال قریب الوقوع ارزانی داراد! حدود پنج بعد از ظهر بود که داریوش آمد دنبال‌ام و با ترن رفتیم منزل آن‌ها. خانه‌ی داریوش در شرق لندن است، در منطقه‌ای که به کثرت مسلمان داشتن معروف است. همسری خونگرم دارد و مدیر. نشستم و کتابخانه‌ی دیجیتالی خودم را به داریوش نشان دادم که برای‌اش جالب‌ بود. شب هم همسایه‌ی داریوش این‌ها که زوجی ایرانی با فرزندی کوچک اند برای شام به ما ملحق شدند. مرد این خانواده دانشجوی سال دوم ISMC است، آمدند و گپ و گفت زدیم و شام خوردیم. با این بزرگواران نشستیم کمی هم دخل و خرج کردیم و در آمد که من بی شک ماهی دویست پوند کم می‌آورم و باید از جایی!!! جور کنم. یک پیشنهاد این بود که بروم سر قبرها قرآن بخوانم! خلاصه این‌طوری. 

امروز باید بروم خودم را به پلیس معرفی کنم. در ویزای من نوشته که طی هفت روز از ورود خود باید چنین کاری بکنم و الا احتمالا تروریست‌ام و آن‌ها هم جای من تروریست را نمی‌دانند. 

 

دم غروب است. امیرحسین سام، بنده‌ی خدا، شماره‌ی من را گرفته بود از داریوش زنگ زد که می‌آیم دنبال‌ات با هم بیرونی برویم. بداهه‌نوازی‌ سه‌تار و پیانواش بر اساس ملودی‌های زرد، سرخ، ارغوانی را گذاشته‌ام و منتظرم زنگ بزند تا بروم پایین. غروب‌ها را دوست ندارم.

 

امروز روز خوبی بود. دیشب رفتم پایین در محوطه‌ی سبز خوابگاه و تا دیر وقت اپستمولوژی خواندم. این اروپای شرقی‌‌ای‌ها، دختر و پسر به خودشان رسیده بودند، دوتا-دوتا داشتند می‌رفتند پاب (pub). دارم کتاب «در آمدی به نظریه‌ی شناخت» (An Introduction to the Theory of Knowledge) چاپ کمبریج 2007 نوشته‌ی Noah Lemos را می‌خوانم. صبح تا نه و نیم خوابیدم. تعطیلی و لذت خواب. بعدش بلند شدم و دیدم هوا آفتابی آفتابی است. رفتم در فضای آزاد به ادامه‌ی کتابخوانی. یکی از دوستان اخوی که دفتر تحکیم وحدت با هم بوده اند از لندن زنگ زد و ابراز لطف کرد و آدرس دقیق داد که بعداز ظهری بیایم کانون توحید لندن پای مثنوی‌خوانی مهاجرانی . ساعت یک و ربع بعد از ظهر زدم بیرون. قرار است ما را از طرف موسسه ساعت دو ببرند یک به اصطلاح coach tour (تور اتوبوسی) و لندن را نشان‌مان دهند. لندن‌شناسی خوبی بود. خانمی به نام کارول که راهنمای تور بود را هم آورده بودند. بردندمان جاهای مختلف لندن را نشان دادند و راهنما مدام می‌گفت فیلم هری‌پاتر را دیده‌اید؟ این‌جا ساخته شده؟ فیلم‌های فلانکی را دیده‌ای؟ آن‌جا ساخته شده و هر جا می‌رسیدیم تاریخچه‌ی آن‌جا را هم می‌گفت و گفت آن‌قدر این شهر متنوع و چند فرهنگه است که شما هیچ‌گاه از لندن خسته نمی‌شوید و از قول یک نمی‌دونم چی چی انگلیسی قرن هفدهم نقل کرد که اگر کسی از لندن خسته شود از زندگی خسته شده است. تئاترها و نمایش‌های خیابانی و کلیساها و یک مسجد که پیشتر کلیسا و کنیسه بوده است و خلاصه خیلی جاها را نشان‌مان داد. برگشتیم ساعت پنج و خورده‌ی بعد از ظهر بود. رفتم به راهنمایی دوست سیاه پوست‌ام و نیز به راهنمایی جود (همکلاس سوری) از همان‌جایی که می‌گفت ارزاق ارزان است، (فروشگاه زنجیره‌ای به نام تسکو) کمی خرت و پرت خریدم تا از گرسنگی هلاک نشوم. خلاصه دو تا تخم مرغ درست کردم و خوردم که جناب دکتر سام زنگ زد و گفت بیرونی برویم و من گفتم کانون توحید چه می‌شود معلوم شد من اشتباه فهمیده‌ام برنامه مهاجرانی ساعت شش است نه هفت و خلاصه کانون توحید منتفی شد عجالتا. انشاءالله هفته‌های دیگر می‌روم.

این هم برای آن‌هایی که احیانا امیر حسین سام را نمی‌شناسند:

http://www.amirsam.com/farsi/biography.html

 

 

 

امروز که به تقویم میلادی روز آخر هفته بود، روز بسیار خوبی بود. درس‌ها خوب پیش می‌رود و کم-کم دارد جدی می‌شود. صبح کاثرین بدون اطلاع قبلی از ما خواست در عرض یک ساعت در کلاس یک مقاله پانصد کلمه ‌ای بنویسیم در مورد موضوع سیستم آموزشی در کشور خودمان و مقایسه‌ی آن با سیستم بریتانیا. در کنار SOAS هر روز ظهر حدود ساعت دوازده و نیم فردی می‌آید که البته قیافه‌اش به هندی‌ها نمی‌خورد و چرخ دستی‌ای می‌گذارد و به صورت خیریه به دانشجویان غذای گیاهی مخصوص می‌دهد. تا می‌آید صف می‌شود و همه می‌ریزند. تابلویی هم می‌گذارد که روی آن نوشته karma: every action has reaction روی تابلوی‌اش هم عکس چند نفر را گذاشته از جمله گاندی. اسم‌ این گروه خیریه آن‌طور که دوست فلسطینی بامزه‌ام در صف گفت، کریشنا است. این‌ها گیاه‌خوار اند. غذای‌شان مجموعه‌ای از کمی برنج با کمی چیزهای سبز که نمی‌دانم چیست اما شبیه پوست باقالی است به اضافه‌ی کمی هم سیب زمینی و یک تکه کیک. من این‌جا معمولا نهار نمی‌خورم ولی از غذای این خیّر محترم بدم نیامد. شاید هر روز بشقابی غذای خیراتی به عنوان نهار خوردم. در کلاس بعد از ظهر هم جیمز از ما خواست هفته‌ی دیگر یک ارائه‌ی ده دقیقه‌ای داشته باشیم در یک موضوع آکادمیک. می‌خواهد قدرت سخنوری‌مان در انگلیسی را چک کند. من شاید در معرفی معرفت‌شناسی صحبت کنم و یا شاید هم در باب «خدا و معنای زندگی». مثل هر روز پیاده برگشتم. امروز هم هوا تقریبا آفتابی بود. نامجو گذاشته بودم در گوش‌ام گوش می‌دادم خیلی چسبید. این‌جا خانم‌های جوان زیادی را می‌بینید که دارند سیگار می‌کشند. در داخل دکه‌ی تلفن‌های عمومی هم برچسب‌های رنگی‌ای را می‌توان دید که بر روی آن عکس‌های الفیه و شلفیه‌نگارانه چاپ شده و شماره تماسی گذاشته شده که مشتری می‌تواند تقاضای ِ، به قول تاجیکی‌ها (البته اصطلاحی نه چندان رایج در آن دیار)، سفارش«سبک پای» بدهد. این‌جا رد شدن از چراغ قرمز در خیابان‌های فرعی برای عابران پیاده امری رایج است و از این جهت هم احساس غربت نمی‌کنم!

دیشب برای اولین بار رفتم لندن‌گردی. مسیر خیابان خوابگاه‌مان  را در جهت عکس king`s cross گرفتم و رفتم و رفتم. ساعت حدود نه و نیم شب بود. مسیر نسبتا طولانی‌ای را پیاده رفتم به طوری که نزدیک بود گم شوم. مغازه‌ها اکثرا هنوز ساعت ده شب نشده بسته بودند و تنها bar shop ها یا  pub ها باز بودند که تعدادشان بسیار زیاد بود. تقریبا هر چند قدم یک بار می‌شد یک «بار» دید که مملو از آدم است و معمولا چند میز و صندلی هم بیرون می‌گذارند و می‌نشینند تفریح می‌کنند: پی مفرحت مجلس آراستند/ نشستند و گفتند و برخاستند.

حضرت داریوش و بانوی مهربان‌اش مرا آخر هفته‌ای به منزل‌شان دعوت کردند. عذر آوردم. راستش من «فوبیای گم شدن» گرفته‌ام (نه این‌که فکر کنید آن‌را صرفا به معنای انضمامی کلمه -گم کردن آدرس- می‌گویم که به معنی انتزاعی کلمه نیز هم) من در مشهد به زور آدرس پیدا می‌کردم چه برسد به این‌جا. منزل این بزرگواران هم شرق لندن است و من در مرکزم. خستگی هم البته مزید بود. الان دیگر کاملا شب شده است. شب‌ها اینجا دلگیر است. یک دوش می‌گیرم و می‌روم در فضای باز به مطالعه. مطالعه آرام‌ام می‌کند. 

بانو هم دقایقی قبل زنگ زد. صدای‌اش مثل عسل در گوش‌ام چکید. رفته است برای ویزا به سفارت بریتانیا در تهران. امید که کارش درست شود و یک جای نقلی هم در این شهر گران پیدا کنیم و دوباره گرد هم‌آییم که:
در دهر هر آن‌که «نیم‌نانی» دارد/ از بهر نشست «آشیانی» دارد
نه «خادم» کس بود نه «مخدوم» کسی/گو شاد بزی که خوش جهانی دارد
گر چه باید به این سه‌گانه‌ی نان-مسکن-آزادی، «محبوب» داشتن را هم افزود.


 

چهارشنبه صبح برای اولین روز به سر کلاس‌ام در SOAS رفتم. صبح‌ها از ساعت 10 تا 12 کلاس writing و reading داریم و بعدازظهرها از ساعت 1 تا 3 کلاس speaking  و listening. استاد صبح‌مان، کامله زنی است به نام کاثرین (Katharine) که همه‌اش می‌خندند و بلکه قهقه می‌زند. برخی اوقات هیچ اتفاق خاصی رخ نداده است ولی ناگهان بلند می‌خندد. خلاصه کمی لوس به نظر می‌رسد. کلاس صبح‌مان بسیار شاد است. اما کلاس بعداز ظهر: استادی داریم به نام جیمز (james) که اگر بخواهم او را در یک جمله توصیف کنم باید بگویم: خیلی انگلیسی است. خنده و شوخی به ندرت در کار است و کلاس تا حدودی خشک است. ضمن این‌که مهارت listening اصولا از سخت‌ترین مهارت‌های زبانی است. جیمز ایران را هم به کثرت معتادان‌اش می‌شناسد.
پنج‌شنبه هم که امروز باشد کلاس‌ها به همین منوال برگذار شد. کلاس ما تنها پنج دانشجو دارد. کلاس‌های SOAS اصولا خیلی پر دانشجو نیست. آخر کلاس عصر ناگهان هوا آفتابی شد و جیمز با خوشحالی گفت: آهای بچه‌ها آفتاب! گفتم استاد اشتباه گرفته‌اید ما همه از شرق آمده‌ایم و آفتاب برای ما طبیعی است. ضمن این‌که این آفتابی که الان شد را هم ما از شرق آورده‌ایم. او هم کم نیاورد و گفت نه پیش از شما هم آفتاب می‌شد و پس از شما هم خواهد شد، اصلا ربطی به شما ندارد.

پس از کلاس بعدازظهر ما را به بازدید و آشنایی با کتابخانه‌ی SOAS بردند. چه کتابخانه‌ی عظیمی بود. به منوال هر روز پیاده برگشتم به خوابگاه. مسیر تقریبا نزدیکی است و تنها حدود چهل و پنج دقیقه طول می‌کشد. هم ورزش است، هم سیاحت و هم صرفه‌جویی. در راه هر چند دقیقه یک بار کسانی ایستاده‌اند و به عابران روزنامه‌ی رایگان می‌دهند. روسری به سر هم کم دیده نمی‌شود. از روبروی ایستگاه king`s cross از یک بساطی پنج دانه شلیل خریدم به یک پوند (هزار و هشتصد تومان).

1.       در هواپیمای‌ام... در راه بحرین. از آن‌جا می‌روم لندن. امروز دوشنبه 4 شهریور هشتاد و هفت، 25 آگوست دو هزار و هشت است. قرار است حضرت داریوش بیاید فرودگاه دنبال‌ام. حس عجیبی دارم... لطفی می‌خواند در «خموشانه»:

شمس الضحی، شمس الضحی....

 حس کنده‌شدن (انتزاع) دارم...

زنجیرها را بردریم...

ما هر یکی آهنگریم...

 آتش در این عالم زنیم...

 این چرخ را برهم زنیم...

 این عقل پابرجای را چون خویش سرگردان کنیم...

 چون خویش سرگردان کنیم...

 چون خویش سرگردان کنیم...

چون خویش سرگردان کنیم....

-         نمازت را اول وقت بخوانی‌‍‌ها؟ خدا و پیغمبر در فرنگ فراموش‌ات نشود

-         کاش قبلا یک سفر خارج رفته بودی

-         خدا کنه بری دیگه برنگردی! نخند! دعا می‌کنم نه نفرین

-         لایمکن الفرار من حکومتک

-         بر سر سینی خداحافظی که قرآنی در آن است و لیوان آبی و مادری بیمار که اشک می‌ریزد در فراق قریب الوقوع فرزندش، تفالی زدم به مصحف آیه آمد: ولا تبخسوا الناس اشیائهم و لا تعثوا فی الارض مفسدین (هود).

لطفی کمانچه می‌کشد، گویی به نهانخانه‌ی دل من

 مگر نه این‌که همیشه روی هوایی؟ خوب حالا به نحو انضمامی هم این‌گونه‌ای.

-         آن سید دوست‌داشتنی  (که با وجود اختلاف نظر عمیق فکری میان ما، سخت به او ارادت دارم) در تلفن خداحافظی با همان روحیه‌ی رادیکال همیشگی می‌گفت به میان آن وحوش (منظورش غربی‌ها خصوصا لیبرال‌های‌اش بود) که می‌روی، انشاءالله سرباز امام زمان بمانی.

-         نه این‌که فکر کنی از روز اول عزم رفتن داشتم ها نه. کار به جایی رسید که زبان حال‌ام شد: «باید برون کشید از این شهر رخت خویش را». یادت هست که آن نهاد علمی حوزوی وابسته به حاکم معدلت‌پرور حتی حاضر نشد به من ترجمه‌ای از انگلیسی به فارسی در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین بدهد؟ گفتند فلانی حاشیه‌ی سیاسی (!؟) دارد. پیغام دادم که ترجمه می‌کنم با اسم مستعار چاپ کنید. پاسخی نیامد که یعنی نه. باز هم بگویم؟ آن‌ نهاد دانشگاهی که سال‌ها در آن کم مزد و بی منت زحمت کشیده بودم، با چرخش دولت چنان به تدریج و ظرافت مرا از دور خارج کرد و نامحرم شدم که بر ظرافت رذالت‌شان در دل آفرین گفتم. کارم شده بود خانه‌نشینی: شب‌ها خواندن و روز‌ها خوابیدن. آخرها بانو می‌گفت چرا از خانه بیرون نمی‌روی؟ گفتم صبر کن از این اقلیم بیرون می‌رویم. می‌رویم جایی که حاکمان‌اش معدلت‌پرور نباشند، جایی که هر روز از فضایل نگویند و در عمل هم‌آغوش رذایل باشند ....

-          دل‌ات برای مملکت‌ات تنگ شود، حتی اگر در آن نباشی، بهتر از آن است که از آن متنفر شوی، حتی اگر در آن باشی.

 

2.       فرودگاه بحرین‌ام. در نمازخانه نشسته‌ام و دارم تایپ می‌کنم. زمان به ساعت بحرین، قریب هشت شب است. ایران باید ساعت نه و نیم باشد. باید چیزی در حدود شش ساعت را، احتمالا به بطالت، در این فرودگاه بگذرانم و بعد عازم لندن شوم (ایزد اگر مدد کند). چه فرودگاه جالبی است. ورود به فرودگاه بحرین، اولین تجربه‌ی من از «زیستِ غیر ایرانی» است. برای منی که هیچ‌گاه از ایران، حتی برای سفر زیارتی هم بیرون نرفته‌ام، سهل است حتی شیراز، اصفهان و کیش هم نرفته‌ام، بحرین شروع یک تجربه‌ی جدید است.

-         کل این فرودگاه را گشتم اما حتی یک سرویس اینترنت رایگان که کار کند نیافتم. تنها سه جا یافتم که  کامپیوتر آن‌جاها هم کار نمی‌کرد. در نمازخانه‌ی این فرودگاه حتی یک مهر (به کسر میم خوانده نشود!) پیدا نمی‌شود. چیز عجیبی نباید باشد بلکه برای من عجیب است احتمالا. تقریبا هیچ‌کدام از نمازگزاران این‌جا فردی نماز نمی‌خوانند. چند تا-چند تا وارد می‌شوند و حتی اگر همدیگر را نشناسند، جمع می‌شوند و نماز جماعت می‌خوانند: کتف‌ها بسته و آمین گویان پس از پایان حمد.

-         دیدن قیافه‌های جورواجور آدم‌ها که همچون رنگین‌کمانی طیف‌ رنگ‌های مختلفی را از پوشیه‌ای گرفته تا نقطه‌ی مقابل آن تشکیل میدهد، مرا متوجه این نکته می‌کند که «دیگری» (other) (دگراندیش و دگرباش و دگرزیست) چقدر از ایرانی ِ پساانقلاب دریغ شده و آن‌مقدار هم که غیر (دیگری) در دیار ما هست، قاچاقی است و  به انحای مختلف به رسمیت ناشناخته شده. 

 

3.       لندن‌ام. امروز سه‌شنبه پنج شهریور، 26 آگوست است. فرودگاه لندن اصلا به قشنگی فرودگاه بحرین نیست. من و داریوش همدیگر را در فرودگاه پیدا نکردیم. هر دو ساعتها در مکانی بسیار نزدیک به هم دنبال یکدیگر می‌گشتیم. از فرودگاه هیثرو (Heathrow) یک کارت تلفن خریدم و دو بار به گوشی او زنگ زدم. جواب نیامد. برای‌اش پیغام گذاشتم. روانه‌ی مترو شدم با بارهای بسیار سنگین. درست جلوی مترو داریوش مرا پیدا کرد. پیغام مرا گرفته بود. دیدن داریوش پس از آن همه انتظار  آرامشی بود. سوار مترو شدیم. هنوز هیچ چیز از لندن را ندیده‌ام. مسیری طولانی در مترو بودیم و در ایستگاه king`s cross پیاده شدیم. از ایستگاه که بالا آمدیم من برای اولین بار لندن را دیدم. با دیدن لندن و آدم‌های‌اش اصلا احساس شوک فرهنگی (cultural shock)، که خیلی‌ها می‌گفتند به آدمی دست می‌دهد، به من دست نداد. اولین چیزی که با دیدن خانه‌های کوتاه و قدیمی به نظرم آمد، میدان شهدای مشهد خودمان بود و حالا میدان شهدای لندن! به داریوش که خودش مشهدی است گفتم، خندید. شاید این‌که لندن در نگاه اول شبیه میدان شهدای شهرمان به نظرم آمد در عادی بودن آن‌چه می‌دیدم و شوکه نشدن موثر بود. خلاصه لندن، دست کم در نگاه اول، به شیکی آن‌چه تصور می‌کردم و یا در عکس‌ها دیده بودم نبود. برخی پیاده‌روهای‌اش با اندکی اغراق به قدر پیاده‌روهای دور حرم کثیف و پر اشغال بود. خبری از ساختمان‌های سر به فلک کشیده‌ی مدرن و ساخت و ساز بدقواره‌ی جدید نبود. ساختمان‌ها کوتاه، آجری و قدیمی. کشیدن بارهای سنگین من برای ما دو نفر هم ساده نبود (چه برسد به این‌که من بخواهم این همه بار را تنهایی بکشم). به dinwiddy house رسیدیم، خوابگاهی دانشجویی که من کمتر از یک ماه در آن‌جا اتاق دارم. بعد از آن باید دنبال جایی متاهلی بگردم که بانو هم به من ملحق شود. همان عزیز بانویی که دل‌ام برای‌اش تنگ شده است. بعد از از سرگذراندن یک ناهماهنگی که، خدا خیرش بدهد، داریوش آن‌را حل کرد، اتاق‌ام را تحویل گرفتم. اتاقی بسیار کوچک با یک تخت و یک میز و پنجره‌ای که فقط یک ذره باز می‌شود و به آپارتمان بلند بدقواره‌ای نما دارد با یک حمام و دستشویی کوچک و یک، به قول ما مشهدی‌ها، اشکاف یا همان کمد. بعد از آن با داریوش بلافاصله به  ISMC (موسسه‌ی مطالعه‌ی تمدن‌های مسلمان) رفتیم. بنده‌ی خدا داریوش از صبح زود تا ظهر کارهای مرا راست و ریس می‌کرد و قشنگ یک روز از کار در اداره‌اش افتاد. من یک ماه باید یک پیش‌دوره (pre-sessional course) بگذرانم در SOAS (مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن). داریوش دم ظهر خداحافظی کرد و رفت. یکی از کارمندان موسسه من را پیاده به  SOAS برد که خیلی نزدیک ISMC بود. من دو جلسه از کلاس را از دست داد‌ه‌ام. بعد از آن هم من را پیاده از SOAS برد به دم خوابگاه‌ام. قرار شد ساعت چهار و نیم بروم موسسه برای آشنایی با همکلاسی‌های‌ام. کارمند مهربان موسسه هم برای من ِ خنگ، ده بار توضیح داد که چگونه می‌توانم از خوابگاه پیاده به موسسه بیایم و آخر سر هم که دید من حالی‌ام نمی‌شود همه چیز را برای‌ام نوشت. دوش گرفتم، چه دوش گرفتنی البته، هر چند لحظه یک بار آب با صدای غرش و لرزشی غول‌آسا در لوله قطع می‌شد و من می‌ماندم کفی، (شما را یاد خوابگاه‌های دانشگاه فردوسی نمی‌اندازد؟) بعد از آن وسایل‌ام را باز کردم. من با این سفرم برنده‌ی یک سال مصرف آجیل شده‌ام. قریب یک ساعت از خستگی بی‌هوش شدم. بعد از آن لباس پوشیدم و زدم بیرون در میانه‌ی راه یادم آمد که کاغذی را که کارمند موسسه‌ی برای‌ام توضیح نوشته بود و کروکی کشیده بود، با خودم بر نداشته‌ام. حوصله‌ی برگشتن نداشتم. زمان هم نداشتم. با تکیه بر حافظه و نیز پرسان-پرسان، موسسه را تقریبا راحت پیدا کردم. مرا به اتاقی در طبقه‌ی دوم راهنمایی کردند. وارد که شدم یک مشت آدم چندتا-چندتا داشتند با هم صحبت می‌کردند و همه ابتدای ورودم چند لحظه مرا نگاه کردند و بعد به صحبت خودشان ادامه دادند. شاید چند دقیقه من همین‌طور ایستاده بودم و با روزنامه‌ی تبلیغاتی‌ای که یک بدقواره‌ی تبلیغاتچی به زور در خیابان در دست‌ام فرو کرده بود، خودم را باد می‌زدم. بعد از چند دقیقه همان کارمند موسسه که مرا ظهری راهنمایی کرده بود، آمد و به دیگران گفت ایشان همکلاس شماست. همکلاسی‌های من فکر کرده بودند من استاد این‌جا هستم. معارفه صورت گرفت. چند نفر از سوریه، اندونزی، تاجیکستان، پاکستان، تونس، مصر و یک نفر از ایران که خودم باشم، مجموعه‌ی کلاس ما را تشکیل می‌دهد. بی استثناء زبان انگلیسی‌ همه‌شان، دست کم در محاوره، از من بهتر است. با همکلاسی‌های جدید پیاده عازم خوابگاه شدیم و در راه با یکی-دونفرشان بحث‌هایی درگرفت که جالب بود. الان ساعت به وقت لندن هفت و بیست دقیقه بعد از ظهر است و هوا دارد تاریک می‌شود. ساعت لپ‌تاپ من که هنوز بر روی ایران است نشان می‌دهد که در ایران ساعت نزدیک یازده‌ی شب است. نمی‌دانم درست نشان می‌دهد یا نه. من هنوز دسترسی به اینترنت پیدا نکرده‌ام. به مجردی که پیدا کردم این نوشته‌ها را روی وبلاگ‌ام می‌گذارم. متاسفانه دوربین نیاورده‌ام که عکسی از لندن برای‌تان بگذارم. فعلا همان بافت فرسوده‌ی دور حرم را تصور کنید، یک کم با فتوشاپ ذهن‌تان آن‌را مرتب کنید، پوشش آدم‌ها را هم کمی غیر اسلامی کنید، می‌شود لندن، فقط آستان قدس ندارد! 

 

4.       ساعت هشت صبح است. چهارشنبه شش شهریور، بیست و هفت آگوست. نیم ساعتی است از خواب بیدار شده‌ام. مثل این‌که دیشب باران آمده است، هوا خنک‌تر است و زمین حالت نم دارد. رفتم از سوپر مارکت روبروی خوابگاه چیزی برای صبحانه بخرم که محمد خان را دیدم (همکلاسی پاکستانی‌ام با هیکلی بسیار درشت شبیه آفریقایی‌ها، سیاه‌پوست با چشمانی سبز، او استاد زبان و ادبیات انگلیسی در پاکستان بوده است و به آرای علی شریعتی و ملاصدرا هم بسیار علاقه‌مند است و عبدالکریم سروش را هم نمی‌شناسد، دیروز خیلی با هم بحث کردیم). خواستم شیر بخرم گفت بیا اتاق من برای صرف صبحانه. گفتم بگذار من هم چیزی به سفره‌ی صبحانه‌ی تو اضافه کنم گفت همه چیز خریده‌ام. تعارف کردم گفت نگران نباش پول‌اش را از تو می‌گیرم. خلاصه، هیچ چیز نخریده، با محمد خان از سوپر مارکت آمدیم بیرون. بیرون که آمدیم گفت این سوپرمارکت بسیار گران است و تو نباید از این‌جا چیزی بخری و من برای این‌که تو را غیر مستقیم منصرف کنم این‌گونه گفتم اگر مستقیم می‌گفتم از این‌جا نخر گران است، فروشنده ناراحت می‌شد. به طبقه‌ی آن‌ها رفتیم. صبحانه خورده بود. به من یک بسته کره داد (که البته الان که دارم می‌خورم‌اش می‌بینم هم مزه‌ی کره می‌دهد هم پنیر) با یک بسته نان و یک بطری شیر. پول نگرفت. گفت آن‌را گفتم که قانع شوی و چیزی نخری و اضافه کرد در فرهنگ شرقی ما این کار معنی ندارد. گفتم به فرهنگ غربی رفتار کن. گفت: فاتحه خواندم (fuck up) به فرهنگ غربی‌. خلاصه یک صبحانه‌ی رایگان، به قول معروف، دشت کردیم. عجالتا همین محمد خان صمیمی‌ترین دوست من شده است. زن او شیعه است گر چه می‌گوید خودم نه شیعه هستم و نه سنی بلکه مسلمان‌ام و این تقسیم‌بندی‌ها را سرکاری می‌دانست. چهار تا فرزند دارد و از این‌که من فرزند ندارم ناراحت بود و توضیح می‌داد که پدری (fatherhood) چیزی است که هیچ تجربه‌ی دیگری حتی عاشقی به پای آن نمی‌رسد. به نظرم آدم پخته‌ای می‌آید. بیش از همه مرا به یاد دوست‌ام مهدی دیسفانی می‌اندازد. روحیه‌ای شبیه او دارد. من هنوز دسترسی به اینترنت پیدا نکرده‌ام. ظاهرا در هر اتاق فیشی هست که می‌توان از طریق آن به اینترنت وصل شد اما کابلی می‌خواهد که من باید بروم بخرم. هنوز نتوانسته‌ام تلفن بیابم و رسیدن‌ام را خبر بدهم. خدا کند کسی در ایران نگران نشده باشد.

 

بعدالتحریر: جناب داریوش که مطلب بنده را خواند، تحشیه‌ای زد که دیدم برای این‌که روایت من از لندن مثل روایت رسانه‌ی جمهوری اسلامی از همه چیز نشود، بد نیست آن‌را اضافه کنم. بخوانید:

«در مورد کينگز کراس البته خيلی اغراق شده‌ها، باید بتوانی عکس بگيری، از اين گذشته کينگز کراس چنان‌که گفتم محل اتصال لندن به اروپاست  قطارهای يورواستار از اين‌جا مستقیم می‌روند به پاريس باید بروی داخل سن پانکراس داخل ايستگاه بزرگ نه ايستگاه متروها، ايستگاه قطارهای رو زمينی بريتيش ريل و قطار يورو استار راه بروی اين يک نکته و بعد هم همين خيابان را خيابان يوستون رو تا جلوی بريتيش لايبرری که دو قدم پايين‌تر است پياده بروی تا بفهمی کينگز کراس چه جور جايی است وسط شهر هم باید راه بروی آکسفورد استريت »