" بر همه چيز کتابت بود,

                                    مگر بر آب

و اگر گذر کنی بر دريا,

 از خون خويش

                        بر آب

                                    کتابت کن

تا آن کز پی تو در آيد

داند که

            عاشقان و

                        مستان و

                                    سوختگان رفته اند."

«ابوالحسن خرقانی»

می گفت در بيابان , رند دهل دريده عارف خدا ندارد, او نيست آفريده(1)

عارفانه های ديگری از « شيخ ابوالحسن خرقانی »

1) گفت: اگر فردا از من پرسند که چه آوردی؟ گويم: سگی به من دادی در دنيا من خود با او درمانده بودم که در من و در بندگان تو نيفتد و نهادی پر نجاست به من داده بودی که من  جمله ی عمر در پاک کردن او بودم.

2) نقل است که يک بار ديگر حق را به خواب ديد با وی گفت «يا اباالحسن, خواهی که تو را باشم؟» گفت «نه» گفت «يا اباالحسن, خلق اوّلين و آخرين در اشتياق اين بسوختند تا من کسی را باشم يا کسی مرا باشد. اين چرا گفتی ؟ گفت «بار خدايا, اين اختيار به من کردی از مکر تو ايمن کی تواند بود؟ و تو به اختيارِ کسی کاری نکنی.»

3) و گفت: چنانک نماز را از تو طلب نمی کنند پيش از وقت تو نيز روزی طلب نکن پيش از وقت.

4) و گفت: دين را از شيطان آن فتنه نيست که از دو کس: از عالمِ بر دنيا حريص و زاهد از علم برهنه.

5) و گفت: هر که روزی به شب آرد چنانکه کسی را نيازارد چنان باشد که آن روز با پيغامبر زندگانی کرده باشد.

6) و گفت: از پس ايمان که خدای تعالی بنده را دهد هيچ چيز نيست بزرگتر از دلی پاک و زبانی راست.

7) پرسيدند در غريبی. گفت: غريب آن است که در هفت آسمان و زمين هيچکس به يک تاره موی به وی موافق نبود(2) و بوالحسن نگويد غريبم آنم که با زمانه نسازم و زمانه با من نسازد.

8) و گفت: ظاهر است که هر کسی را توبه از چه بايد کرد امّا عامّه را از گناه توبه بايد کرد و عالم را از علم و عابد را از عبادت و زاهد را از زهد و مردان را از آنک از حق, حق را نخواهند.   

9) و گفت: هر که از حق به خلق نگرد خلق را معذور بيند و هر که از نور ايمان به خلق نگرد خلق را از خويشتن بهتر بيند.

10) و گفت : چنان که حق طاعتِ وقت نيامده از تو وانخواهد تو نيز روزی وقت درنيامده از حق مخواه.

11) پرسيدند از درجات. گفت: بزرگ ترين آن است که حق را ياد کنی آنگاه سخاوت است آنگاه پرهيز است آنگاه دوستیِ نيکان است. 

12) گفتند به چه دانيم که اندرون مرد با زبان يکی است؟ گفت بدان که به زبان هم يکی گويد که پراکنده دل را زبان هم پراکنده بود و پيران گفته اند که دل ديگ است و زبان کفچليز و هر آينه در کفچليز آن رود که در ديگ بود. دل درياست و زبان ساحلِ آن به کناره آن افتد که در دريا بود.

13) ابويزيد, رحمه الله , گفت: دورترين از درگاه خداوند کسانی را ديدم که ايشان خويشتن را نزديک تر دارند.

14) پس شيخ ابوالحسن شيخ ابوسعيد را گفت: می شنوم که تو سخن نيکو می گويی. ما را سخن گوی. شيخ گفت:« سخن ما دوران را شايد نزديکان را نشايد.» گفت:« نه برای آن می گوييم تا تو را از استماع ما نيک افتد.» بوسعيد بر منبر شد و سخن گفتن گرفت. سايلی سؤال کرد که « کيف الطريقُ اِلَی الله» ( راه به خدای چگونه است؟) گفت : « هذا طريقُ نَسَجَت عليه العنکبوتُ (العناکب ) و بالَت عليه الثعالب »(3) 

15) و گفت: از شيخ ابوالحسن خرقانی, قَدَّسَ الله سرّه , پرسيدند که « جوانمردی چيست؟» گفت: «ترک آزار.» گفتند: « تا چه حد؟» گفت:« تا آنگه که برادری دسته ای گندنا خريده باشد و تو او را گويی که اين گران خريده ای, آزار وی کرده باشی.»

-------------------- 

1- از آذری طوسی (784-866 هجری ) تفسير ديگری است از اين سخن و شطح « ابوالحسن خرقانی » که       می گفت :  « الصوفیّ غير مخلوق » ( نقل به مضمون از کتاب : « نوشته بر دريا» تأليف دکتر  محمد رضا شفيعی کدکنی انتشارات سخن چاپ اول 1384)

2- گويش محلّی از :  "نبود" يا "نباشد"

3 - اين راهی است که عنکبوتان بر آن تار تنيده اند و روبهان بر آن شاشيده اند.

در پاره‌ای که اکنون از مولوی نقل خواهم کرد، مولوی پس از نقل روایتی منسوب به پیامبر (درود بر او)، به این مضمون که بدترین عالمان آنان‌اند که به دیدار حاکمان می‌روند و نیک‌ترین حاکمان آنان‌اند که به دیدار عالمان‌می‌روند (شَرُّ الْعُلَماءِ مَنْ زَارَ الْاُمَراءَ وَ خَیْرٌ الْاُمَراءِ مَنْ زَارَ اَلْعُلَمَاءَ)، تعلیل و تحلیلی باطنی از این روایت به دست می‌دهد. خلاصه‌ی تحلیل و تعلیل مولوی از این روایت این است که قدرت سیاسی، حاکمان را در مظان فساد قرار می‌دهد ( به تعبیر خود او: نفس‌های ایشان قوت گرفته است و اژدها شده) و همنشینی با آنان از نظر معرفت‌شناختی می‌تواند جهان ذهنی عالمان را واژگونه کند (برای فهم بهتر این تحلیل کافی است به فاصله‌ی عظیمی که درک روحانیان و دانشگاهیان حکومتی از واقعیت جاری میان مردم ایران امروز دارد، توجه کنید) و این مصاحبت غیر انتقادی با حاکمان، اندک اندک عالمان را نیز شبیه حاکمان خواهد کرد، خصوصاً اگر منافع مادی هم در میان باشد که در نزدیکی به حاکمان عموماً در میان هست و حتی اگر در ابتدا نباشد، بعداً در میان می‌آید.

ممکن است کسانی چنین نکته‌ای را بدیهی و پیش پاافتاده ببینند. فراموش نکنیم کار طبیبان دل و باطنیان، کشف علمی و فلسفی نیست، آنان نکاتی به غایت ساده و بدیهی را به ما یادآور می‌شوند که غفلت از همین نکات، دنیا و آخرتمان را تباه می‌کند (و درست به همین دلیل مجلس آن‌ها مجلس "ذکر" یعنی یادآوری است). وانگهی، در بدیهی نبودن این نکته‌ی بدیهی همین بس که اکنون عالمانی که این نکته‌ی باطنی را جدی گرفته‌اند در میان حوزویان چنان اندک‌ است، که می‌توان آن‌ها را به دو دست شماره کرد. این خطری معرفت‌شناختی-باطنی است که مولوی به ما گوش‌زد می‌کند. البته با استفاده از حدیثی دیگر می‌افزاید که حتی در همین دنیا نیز نزدیکی به حاکمان به کار عالمان درباری نمی‌آید زیرا حاکم، نزدیکان خودش را می‌خورد و این، منطق چرخه‌ی ِ باطل قدرت مطلقه است (هر آن‌کس که ظالمی را یاری رساند، خدا همان ظالم را بر او مسلط خواهد کرد).

 انگاری توضیحات من حجابی شد بر آیه‌های مولوی. بفرما می‌زنم این لقمه‌ی باطنی را و اگر از فراخواندن آن حالی دستتان داد و آنی بر شما رفت، موش کور این سوراخ مجازی را هم دعا کنید که سخت در جهان تاریک خویش گرفتار است و هر نوری که می‌جوید، بختیار که باشد، کورسویی می‌یابد که نسیمی ملایم هم آن‌را خاموش می‌کند، چه رسد به طوفان‌های سوزناک و بنیان‌کنی که روزان و شبان بر کویر دلش می‌وزد و هیچ گیاهی را بر پهنه‌ی آن، ریشه‌دار باقی نمی‌گذارد. همچون آیه‌ای است که خدایی از طریق ملکی به رسولی وحی کرده باشد. از خدا خواهیم توفیق عمل: [رسم الخط را تغییر داده‌ام برای فهم بهتر و یک جا را، که نفهمیده‌ام، علامت سوالی افزوده‌ام]:

"با پادشاهان نشستن ازین روی خطر نیست که سر برود (که سری است رفتنی چه امروز، چه فردا) اما ازین رو خطر است که ایشان چون درآیند- و نفس‌های ایشان قوت گرفته است و اژدها شده- این کس که بایشان صحبت کرد و دعوی دوستی کرد و مال ایشان قبول کرد، لابد باشد که بر وفق ایشان سخن گوید و رایهای بد ایشان را از روی دل نگاه داشتی [؟] قبول کند و نتواند مخالف آن گفتن، ازین رو خطرست زیرا دین را زیان دارد؛ چون طرف ایشان را معمور داری، طرف دیگر که اصلست از تو بیگانه شود؛ چندانک آن سو می روی این سو که معشوقست روی از تو میگرداند، و چندانک تو با اهل دنیا بصلح درمیآیی او از تو خشم میگيرد: مَنْ اَعَانَ ظَالِماً سَلَّطَهُ اللهُّ عَلَیْهِ آن نیز که تو سوی او ميروی در حکم اینست چون آن سو رفتی عاقبت او را بر تو مسلط کند." 
 

برای مقاله‌ی میان‌ترم درس تصوفم نشسته‌ام و دارم ابن‌عربی می‌خوانم. در مدخل ابن عربی در دایرة‌ المعارف فلسفی استنفورد نوشته ویلیام چیتیک، برخوردم به عبارتی که به نظرم جالب آمد. به نظر شما این عبارت می‌تواند مبنایی هستی‌شناختی-عرفانی به دست دهد برای به رسمیت‌شناختن قرائت‌های مختلف از متن دینی؟

"ابن عربی به ما می‌گوید اگر کسی در بازخوانی آیه‌ای از قرآن دقیقاً همان معنایی را دریابد که پیشتر دریافته بود، آن آیه را به نحو شایسته نخوانده است- شایسته به معنای سازگار با "حق" کلام الهی- زیرا معانی‌ای که در این سه کتاب [کتاب قرآن، کتاب طبیعت و کتاب نفس انسان] بروز می‌یابند، هیچ‌گاه تکرار نمی‌شوند."

تا از ساده‌لوحی ِ جهان‌نگری‌های ماوراء‌الطبیعی دست نشوییم، نمی‌توانیم به شیوه‌ای زندگی کنیم که در خور سرشت‌مان به‌منزله‌ی موجودات محدود اخلاقی باشد.

[U]nless we cast off the innocence of supernatural world views, we cannot live in a way that does justice to our nature as finite mortal creatures.  (Buggini, 2003, p. 111).

منبع:

Buggini, J. (2003). Atheism: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press.

  اصلاحیه: در ترجمه من خطایی رفته بود که دوستان تذکر دادند زیرا مورتال به معنی میرا را مورال به معنی اخلاقی دیده بودم. این ترجمه داریوش است از کل جمله:

تا از جهان ‌بینی‌ های ماوراء طبیعی معصومانه ‌مان دست نکشیم، نمی ‌توانيم چنان زندگی گنیم که حق طبیعتِ ما را به مثابه ‌ی مخلوقاتی محدود و میرا ادا کند.

با این حال نفهمیدن من به جای خودش باقی است. چرا کسی نتواند حق طبیعت و سرشت خود را به مثابه مخلوقی محدود و میرا ادا کند در حالی که به جهاننگری های دینی باور دارد؟

ساعت به وقت این دیار قریب هفت صبح است. دیشب که حدود سه بامداد به رختخواب رفتم نمی‌دانم چرا احساس کردم که خوابم نمی‌آید. برخواستم و مشغول مطالعه شدم تا نیم ساعت قبل که خبر فوت این بزرگوار را ابتدا از چهره‌نامه‌ی‌ (فیس‌بوک) مسیح علی‌نژاد عزیز دریافتم.

هوای چشمهایم بارانی است. نیت کرده بودم رفتم ایران بروم قم به دیدن این بزرگوار. دکتر سروش اخیراً در لندن می‌گفت که مشغول پاسخ به جزوه‌ی آیت‌الله است در نقد وحی‌شناسی وی. ندید آن بزرگوار این نقد را. ایران آزاد را هم ندید. هوای شفیلد برفی بود امشب و هوای چشم‌هایم بارانی.

چه سال ننگی بود این دو هزار و نه- هشتاد و هشت. ضجه نمی‌زنم، ماه‌بانو خوابیده است، نمی‌خواهم بیدارش کنم. چقدر سخت است خفه گریستن.

خدایا! بیامرزش اگر هستی. خدایا! نگاهی کن از سر لطف به این ملت بدبخت که گرفتار نمایندگان دروغین تو ‌اند. هنوز تا طلوع وقت هست. شاید گفتم‌اش به دو‌گانه‌ای. طلوعی که آن شیخ پرصفا ندید. همو که هر چه ظلم بر او کردند همچون فولاد آبدیده شد. چقدر دوست داشتم از نزدیک ببینمش. آرزویی که حالا به گور خواهم‌اش برد.

خدایا بیامرزش. بمنک و کرمک. حالا بانو برخواست دوگانه‌ای بگذارد. اشکهایم را پاک می‌کنم.

و حالا دوباره اوج گرفت:
بگردید، بگردید در این خانه بگردید / در این خانه غریبی است غریبانه بگردید
یکی مرغ چمن بود که جفت دل من بود / جهان لانه‌ی او نیست پی لانه بگردید
یکی ساقی مست است پس پرده نشسته است / قدح پیش فرستاد که مستانه بگردید
...
یکی مرغ غریب است که باغ دل من بُرد / به دامش نتوان یافت پی دانه بگردید
نسیم نفس دوست به من خورد و چه خوش بود / همین‌جاست همین‌جاست همه خانه بگردید
...                                                         / به غوغاش مخوانید خموشانه بگردید

وای من مست این غزل شبه‌عرفانی سایه‌ام، آن هم با ساز و صدای جادویی لطفی:
  نامدگان و رفتگان، از دو کرانه‌ی زمان/
                             سوی تو می‌دوند هان ای تو همیشه در زمان

                             در چمن تو می‌چرد آهوی دشت آسمان
                             گرد سر تو می‌پرد باز سپید کهکشان

                            هر چه به گرد خویشتن می‌نگرم در این چمن 
                             آینــه‌ی ضمیر من جز تو نمی‌دهد نشان

                             ای گل بوستــان‌سرا از پـس پـرده ها درآ
                             بوی تو می‌کشد مرا وقت سحر به بوستان

                             ای که نهان نشسته‌ای، باغِ درون هسته‌ای
                             هسته فرو شکسته‌ای کاین همه باغ شد روان

                             مست نیاز من شدی، پرده‌ی ناز پس زدی/
                             از دل خود برآمدی: آمدن تو شد جهان

                             آه که می‌زند برون، از سر و سینه موج خون

                             من چه کنم که از درون دست تو می‌کشد کمان

                             پیش وجودت از عدم، زنده و مرده را چه غم؟
                             کز نفسِ تو دم به دم می‌شنویم بوی جان

                             پیشِ تو جامه در برم نعره زند که بر درم
                             آمدمت که بنگرم، گریه نمی‌دهد امان

بعد مراسم داریوش عزیز مرا پیش سایه برد و به لطف او لحظه‌ای افتخار صحبت دست داد. گفتمش داریوش برای من نقل کرده بود که بعد از اتفاقات اخیر و خونریزی‌ها و ظلم‌ها از شما خواسته است چیزی بخوانید تا آرامش کند و شما نیز برای او "امروز نه آغاز و نه انجام جهان است / ای بش غم و شادی که پس پرده نهان است" را خوانده‌اید. گفتمش من نیز در آن روزها غمبار گاهی با یادآوردن این بیت آرام می‌شدم. در حالی که به عصا تکیه زده بود گفت خیلی دنبال آرامش نباشید.

امروز دیدم که نسخه‌ای از آن بر روی سایبر موجود است. مقاله‌ای مفصل است که کوشیدم قالب گفتگو را برای آن انتخاب کنم تا ملال‌آوری بحثی خشک در الهیات فلسفی کاسته شود.

اگر حوصله‌ی خواندن مقالات طولانی را ندارید از خیرش بگذرید.

  یک بار از بوبر پرسیدند که آیا به خدا باور دارد. پس از قدری درنگ پاسخ داد باور دارد. بعداً از خود پرسید آیا راستگو بوده است و این مرزبندی را ترسیم کرد: "اگر باور به خدا به معنی توانایی سخن گفتن "از" او به سوم شخص غایب باشد، من به خدا باور ندارم. [اما] اگر باور به او به معنی توانایی سخن گفتن "با" او باشد، من همانا به خداوند باور دارم."

Buber was once asked if he believed in God. After a slight hesitation he said he did. Later he wondered if he had been truthful, and he drew this distinction: ‘If belief in God means being able to speak "of" him in the third person, I do not believe in God. If belief in him means being able to speak "to" him, I do believe in God. (P.179) 

Lange, N. D. (2000). An Introduction to Judaism. Cambridge: Cambridge University Press.

من این فقره را این‌گونه می‌فهمم: تو همان مقدار به خدا باور داری که او را زیسته‌ای. تو آن مقدار خداباوری که "حضور" او را لمس کرده باشی. اما وقتی تعداد جلسات "غیبت خدا" از نهانخانه‌ی دلت از حد مجاز بیشتر می‌شود، چه بسا موجه باشی در باور نیاوردن به وجودش.

ایمان بر اساس این تلقی، به تعبیر مولوی، در بن و بنیاد "قسم چشم" است نه "قسم گوش": گوشم شنید قصه‌ی ایمان و مست شد / کو قسم چشم صورت ایمانم آرزوست. "گوشم شنید" یعنی از خدای سوم شخص غایب لابلای کتابهای ملال‌آور الاهیاتی و از بالای منابر متبخترانه‌ی اهل منبر بسیار شنیدیم و حظ بردیم؛ اما کو آخر آن خدا؟ کو "قسم چشم"؟ چرا همیشه "از" آن خدا برایمان حرف می‌زنند، د ِ پس کو "خود"ش؟

این، "الاهیات غیبت خداوند" است که بوبر در آن استاد است.

همین.

آغاز فلسفه‌ [ی یهودی]
عهد قدیم (Hebrew Bible) و تلمود هیچ کدام به طور خاص علاقه‌مند به مسائل عقیدتی نبودند و یا علاقه‌مند باشند الهیات منسجمی برای یهودیت پیش نهند، [...] انگیزه برای بسط فلسفه‌ی یهودی از ترجمه‌های عربی نوشته‌های افلاطون و ارسطو ناشی گردید، و این اساساً از طریق فرهنگ مسلمانان قرون وسطی بود که فلسفه‌ی یونانی به نحوی پرمایه وارد تفکر یهودی شد. در سرزمین مسلمانان، جایی که رویکردی مداراآمیزتر و به لحاظ فکری بازتر در مقایسه با عالم مسیحیت یافت می‌شد، الگوی فلسفه‌ی اسلامی، یهودیان را تشویق کرد تا طرح‌های تفکر یونانی را بر دین خود پیاده سازند. [...] این کار همچنین یهودیان را قادر می‌ساخت تا عقیده‌ی یهودی را در مقابل مسلمانان و مسیحیان ِ دارای ذهن فلسفی موجه سازند.  

Neither the Hebrew Bible nor the Talmud was particularly interested in doctrinal matters or in putting forward a coherent theology of Judaism. .  [...]The impetus for the development of Jewish philosophy came from Arabic translations of the writings of Plato and Aristotle, and it was essentially through the Muslim culture of the Middle Ages that Greek philosophy entered Jewish thought in a substantial way. In Muslim lands, where a more tolerant and intellectually liberal approach could be found than in Christendom, Jews were encouraged by the example of Islamic philosophy to apply Greek thought patterns to their own religion. […] It was also to enable Jews to justify Jewish belief to philosophically minded Muslims and Christians. [p. 125]

Unterman, A. (2000). Sacred writings. In S. D. Kunin (Ed.), Themes and Issues in Judaism (pp. 110-35). London & New York: Cassell.

این گوشه‌ای از وضع مسلمانان بود در قرون وسطی جایی که هنوز ایده‌ی مدارای مذهبی به معنی مدرن آن شکل نگرفته بود. ترم گذشته درسی داشتیم در مورد وضع اقلیت‌های دینی در امپراطوری عثمانی و صفوی. استاد درس‌مان یک ایرانی‌ زرتشتی بود؛ یک محقق منصف، باسواد، باحوصله و خوش‌برخورد. تا هفت سالگی ایران بوده است و مصادف انقلاب ایران با خانواده‌اش از ایران هجرت می‌کنند. او توضیح می‌داد که چگونه در طول قرون وسطی در سیطره‌ی سرزمین‌های مسلمان با وجود آزارهای مذهبی و جنگ‌های عقیدتی مجموعاً اقلیت‌های دینی آزادی بیشتری داشتند تا در سرزمین‌های مسیحی. این تا حدودی بازگشت می‌کند به این‌که در متون اصلی اسلامی یهودیان و مسیحیان به عنوان ادیان الهی شناخته شده اند و حقوقی برای آن‌ها در نظر گرفته شده است.

خوب حالا چه می‌توان گفت در باب نوشته‌ی محمدرضا نیکفر که نویسنده در آن درنده‌خویی و سبعیت موجود در زندان جمهوری اسلامی ایران را مساوی ذات اسلام و نشان خلق و خوی خدای اسلام گرفته بود؟ اگر ایده‌ها و آیین‌ها را خارج از بافت تاریخی تکوین‌شان (anachronistic) نگاه نکنیم، درخواهیم یافت که اسلام  گرچه بی شک مستعد خوانش خشونت‌آمیز است، اما مستعد خوانشی متفاوت هم هست. هیچ کدام ذات اسلام نیستند و یا حتی شاید هر دو ذات اسلام باشند (من شخصاً به رأی دوم متمایل‌ترم). چه کسی ثابت کرده است که دو امر متضاد نمی‌توانند ذات یک شیء را تشکیل دهند (اگر اصولاً اشیاء ذاتی داشته باشند)؟ مثلاً در ذات یک دانه هم استعداد فاسد شدن است و هم استعداد شکفتن و بار دادن و هر دو استعداد هم، بسته به محیط کاشت آن دانه بروز و نمود می‌یابند. دین هم چه بسا چنین چنین چیزی باشد. در آن هم استعداد ویرانگری و تخریب هست و هم استعداد شکفتن و تعالی. شاید همین معنی، منظور آن آیه باشد که: "و لایزید الظالمین الا خساری". این یعنی شرط سود بردن از دین، اخلاقی بودن است. و گرنه همین دین برای فرد غیر اخلاقی اما مؤمن به آن، "آلت جنگ و نفیر" خواهد شد. به تعبیر دیگر هر پدیده‌ای که وارد جهان خاکی می شود دیگر خالص نیست بلکه رنگ این جهان را به خود می‌گیرد. می‌خواهد دین باشد و یا هر امر دیگری. دیگر این‌گونه نیست که صرفاً از دین که، مطابق تلقی مؤمنانه، از سوی خدا نازل شده است به همان منظوری استفاده شود که بنا به فرض خدا برای آن منظور دین فرستاده بود. از این جهت دین ِ تنزیل یافته مثل یک کشف علمی است که مستقل از نیت ِ احتمالاً خیر کاشف آن به راه خود می رود و همیشه هم به راه خیر نمی‌رود. چه بسا همین، منظور از عبارت قرآنی "و نزلنا القرآن تنزیلاً" باشد. یعنی ما رضا دادیم که این معانی باطنی و متعالی، مطابق تلقی مؤمنانه از آن معانی، لباس خاکی به تن کند و به هزار و یک چیز دیگر آمیخته شود. زیرا به صورتی غیر از این ممکن نبود که آن معانی به جهان خاکی منتقل شود. زیرا سره‌گرایی در این جهان خاکی ممکن نیست. "گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به هم اند".

پس این سخن که اسلام به ذات خود مستعد خشونت است، سخن درستی است در صورتی که بلافاصله این گزاره نیز افزوده شود که اما اسلام به ذات خود مستعد مدارا و مهربانی هم هست. احتمالاً بخشی از پیچیدگی داستان هم در همین است. به تعبیر هرمنوتیکی متون دینی چندصدایی اند. از آن‌ها همگان یک صدای واحد استنباط نمی‌کنند. بر این اساس شرط استفاده‌ی بجا از متون دینی طهارت باطن است. وگرنه به قول مسیحی‌ها: "توجیه هر چیزی را می‌توان از انجیل در آورد"؛ بر همین اساس بسنجید قرآن را.

مقاله در باب خشک‌اندیشی پاره‌ای از علمای اهل سنت است در باب مخالفت‌شان با آرای علمی جاافتاده و دستاوردهای علم بشری (واضح است که متن هیچ اشاره‌ای به علمای شیعه نمی‌کند انگاری چنین خشک‌اندیشی‌هایی در میان اینان نیست).

ضمن این‌که توصیه می‌کنم کل این مقاله‌ی کوتاه را در مطالعه بگیرید، بخش‌هایی از آن‌را این‌جا بازآوری می‌کنم.  

"بن باز" مفتی سابق عربستان سعودی در این فتوا که «ادله نقلی و حسی بر امکان صعود به ستارگان و حرکت خورشید و ماه و سکون زمین» نام دارد می گوید: «میان بسیاری نویسندگان و مؤلفان در مدرسان عصر کنونی شایع است که زمین می چرخد و خورشید ثابت است؛ در حالی که واقعیت عینی در عصر ما این است که خورشید چنان که خدا مسخرش کرده، در فلک خود در حال حرکت و زمین ثابت است و خدا آن را برای بندگانش گسترده است و آن را برایشان چونان بستر و گهواره ای قرار داده است و با کوه هایی استوار گردانده است تا از هم نپاشد. بن باز در مخالفت با ادعای کروی بودن زمین و محوریت خورشید، ادله و براهینی متکی بر ادراک حسی عادی و مشترک میان مردم ذکر می کند تا جایی که معتقدان به کرویت زمین و محوریت خورشید را تکفیر می کند. وی می گوید: اعتقاد به کرویت زمین و مرکز خورشید، اعتقادی شنیع و منکر است و هر کس که به دَوَران (چرخش) زمین و عدم حرکت خورشید معتقد باشد، کافر و گمراه شده، واجب است توبه داده شود و اگر توبه کرد که هیچ؛ و گرنه به عنوان کافر و مرتد کشته می شود و اموالش به نفع بیت المال مسلمین مصادره می شود. [...]

چند سال پیش پژوهشگر مغربی خدیجه البطار، به دلیل مناقشه در صحت حدیثی منسوب به پیامبر بزرگوار که بخاری روایت کرده است، تکفیر شد. وی در مناقشه بر صحت این حدیث، از آرای فقها و مفسران پیش که منکر صحت این حدیث بوده اند و آن را معارض با عقل و ذوق سلیم و نیز متعارض با اکتشافات علمی جدید در علم میکرب شناسی دانسته اند، بهره گرفته است. نص حدیث منسوب به پیامبر (ص) این است: «اذا وقع الذباب فی شراب احدکم فلیغمسه ثم لینزعه فان فی احدی جناحیه داء و فی الاخر شفاء»؛ هرگاه مگسی در نوشیدنی یکی از شما افتاد، آن را در آن مایع فرو برد و سپس بیرون آورد (و آن نوشیدنی را بنوشد)، زیرا در یکی از بال های مگس بیماری و در دیگری شفا است. مناقشه خانم خدیجه البطار درباره این حدیث، نزاع فقهی ـ رسانه ای گسترده ای را در پی داشت و برخی به این جار و جنجال، عنوان معرکة الذباب (معرکه مگس) دادند و چندین کتاب پیرامون آن منتشر شد که یکی از این کتاب ها، تألیف خود این پژوهشگر، با عنوان «در نقد بخاری» است. [...]

جماعت «عدل و احسان» در مغرب، دموکراسی را رد می کند، زیرا در نظر شیخ این جماعت (عبدالسلام یاسین)، اصطلاح و مفهوم دموکراسی غربی است و در نتیجه سکولار، زمینی و دنیوی است که بعد معنوی و آخرتی را به کناری می زند و مسئله تدین را مسئله ای شخصی می داند و مسلمانان و غیر مسلمانان را در جایگاهی برابر می نشاند و حاکمیت مردم را جایگزین حاکمیت خدا می کند. شیخ عبدالسلام یاسین معتقد است که دموکراسی «کفر و جدایی از دین را تثبیت می کند(8) و البته بر این اصل عللی شناخته شده در خود غرب، مانند ارتباط دموکراسی با مال و رشوه و فساد و سودگرایی اضافه می شود. [...]

این اندیشه افراطی و ضد مدرنیسم علمی و تکنولوژیک و فکری [منظور علمای وهابی اهل سنت است و ربطی به علمای شیعی ندارد]، در دهه های اخیر به اوج خود رسیده است و از علائم آن ترور منجر به قتل فرج فوده و حسین مروه و ترور نجیب محفوظ و تهدید سید القمنی در مصر و سعید الکحل در مغرب و طرح پاره ای روایات، شعارها و تحریم ها است. محمد الفیزازی یکی از فقهای مغرب بر آن است که «متفکران، همان گروه مرتدان و ملحدان و طعنه زنندگان در دین هستند.

در عربستان سعودی، فهرستی از نو گرایانی که خونشان مباح است منتشر شد و یکی از شیوخ متنفذ، به کمک بن باز، کتابی به نام «الحدثة فی میزان الاسلام» (نو گرایی در ترازوی اسلام) نوشته که در حقیقت محاکمه دینی و عقیدتی تمام متفکران جدید عرب از شاعرانی چون بیاتی و محمود درویش و ادونیس گرفته تا متفکرانی چون حسین مروه و عبدالله العروی و محمد عابد الجابری است. در این کتاب چهره های برجسته ادبیات و اندیشه عرب، مانند طه حسین، عباس محمود العقاد و نزار قبانی تکفیر شده اند. نویسنده این کتاب، مدرنیسم را تهاجم استعمار غربی به هدف مبارزه با عقیده و ارزش های اسلامی و پروژه ای فرا ماسونری ـ صهیونیستی و مبتنی بر الحاد عقیدتی و فساد اخلاقی می داند و معتقد است که کمونیسم الحادی مادی، جوهره فکری مدرنیسم است.

فکر نکنید آنها که اینگونه می‌گویند حتما مزدورند. آن دوست روحانی ما که روزگاری خیلی چیزهای مثبت و باشکوهی را که دوست داشتم در خودم بیایم (از جمله حقیقت‌جویی و مدارا را) در او می‌دیدم، معتقد است اینها قصد تغییر ساختار را داشته‌اند در نتیجه با آن‌ها برخورد شده است. باریکلا به اویی که در فلسفه‌ی قدیم و جدید موی می‌شکافد اما به این‌جا که می‌رسد دروازه‌ی به این عظمت ستم نهادینه با بار- بار شتر کج‌اش را که به منزل نمی‌رسند نمی‌بیند و یا نمی‌خواهد ببیند. حالا فهمیدید معنای آن سخن را که: "اکثر ظلم‌هایی که بر آدمیان می‌رود از ظلم‌هایی است که بر واژگان می رود". ساختار. ساختار؟ چه واژه‌ی قشنگی. تن آدمیانی شکنجه شده. ساختار. تن دیگرانی چنان شکنجه شده که صاحبش کشته شده. ساختار. چطور واژه‌ها آدم‌ها را راحت می‌کند از دیدن ظلم دیگران. کاش می‌گفت با خدا در افتاده‌اند حق‌شان بوده است کشته شوند و یا مورد تجاوز قرار گیرند. این‌طوری دل‌ام کمتر می‌سوخت. اما ساختار؟ چه واژه‌ی تهی‌ای. اسم یک آدم با مجموعه‌ای از کسان دور و برش که حاضرند هر کاری بکنند تا قدرت آن آدم و خودشان را حفظ کنند، شده است ساختار. و این واژه آن‌قدر قوی است که تمام این ظلم‌ها را توجیه می‌کند.

 افسوس. گیرم تو ظلمی در این داستان نمی‌بینی یا می‌بینی اما معتقدی اشکالی ندارد، چرا دیگران را مسخره می‌کنی؟ چرا ستم‌ستیزی دیگران را به باد سخره می‌گیری؟ آن هم با کسی که می‌دانی که به تو ارادت دارد و به تو، به قول امروزی‌ها، مثل این خرمریدها سرویس داده است. با مریدان این می‌کنید با دشمنان چه خواهید کرد، دستتان که به قدرت برسد. همین بود آن‌چه سال‌ها از تو و امثال تو از بالای منابر شنیدیم؟ یادتان رفته است با کدام داستان‌ها ما را و امثال ما را مؤمن کردید؟ من هنوز داستان‌هایی که در کودکی پای منابر شنیدم و یا در کتاب دینی دبستان و راهنمایی خواندم خوب یادم است. حتی عکس‌هایش که زمینه‌ی زرد زیادی داشت در گالری ذهن‌ام به روشنی هست. همان داستان‌ها که حسن و حسین پیرمردی را با ظرافت و غیر مستقیم به اشتباه وضو گرفتن‌اش آگاه کردند. همان‌ که کسی به تحریک معاویه بر حسن ابن علی ناسزا گفت و امام مجتبی گفت به نظر غریبه‌ می‌رسی بیا از تو پذیرایی کنم و یا این‌که پیامبر به دیدن همان کسی رفت که بر سرش خاکستر می‌ریخت و یا آن فرمانده‌ی سپاه اسلام هنگامی که در کوچه مورد سخره‌ی کسی قرار گرفت راهش را کج کرد و به مسجد رفت و مسخره‌کننده هنگامی که دریافت که یک فرمانده‌ی نظامی را مسخره کرده است به دنبال او به مسجد دوید و او را در هنگام نماز دید پس از اتمام نماز فرمانده از او عذر خواست و فرمانده‌ی نظامی سپاه اسلام گفت که برای طلب مغفرت از درگاه خدا برای او به مسجد آمده است. و یا مجموعه‌ای از احادیث که آن روحانی قدیمی مشهد، که حالا خودش و پسرش، که او هم بعدها روحانی شد و من به هر دو ارادت داشتم، حالا هر دو طرفدار سخت احمدی‌نژادند، به ما یاد می‌دادند. احادیثی که همه مضمون حکمت‌آمیز و اخلاقی داشت. خیلی بعدها، که همین داستان‌ها مرا کشید به خواندن درس دین، فهمیدم این داستان‌ها و حدیث‌ها، حتی اگر صحیح و معتبر هم باشند، هیچ جایی در فقه سیاسی و بلکه به طور کل دین‌شناسی حوزوی ندارد. در نظر آقایان این داستان‌ها عملاً و صرفاً ارزش منبر گرم کردن دارد. تازه حالا که منبرها را هم با تهدید و چنگ و دندان نشان دادن گرم می‌کنند. هیچ تئوری‌ای از دل این داستان‌ها در نمی‌آورند که مطابق آن، روش حکومت‌داری و یا تبلیغ دین و یا فهم دین باید به گونه‌ای باشد که به این نوع برخوردهای امام حسن یا پیامبر و یا آن فرمانده‌ی نظامی ختم شود.

دیگر سالهاست که به سخنهای قشنگ-قشنگ شک دارم، خصوصا اگر اسانس دین دولتی به آن زده باشند. مسأله اما این نیست. چقدر باید بار   سبک کنیم؟ از چقدر چیز دیگر باید دل بکنیم؟ انتهای این تیزاب دل‌کندن کجاست؟ ته‌اش چه چیزی می‌ماند؟ اصلاً چیزی می ماند؟ 

به همت مؤسسه‌ی مطالعه‌ی تمدن‌های مسلمان  (ISMC) قرار است کنفرانس دو روزه‌ای با عنوان "ساخت‌ باور: چشم‌اندازهای تطبیقی" (Construction of Belief: Comparative Perspectives Conference) در نهم و دهم اکتبر  ۲۰۰۹(جمعه و شنبه ۱۷ و ۱۸ مهر ماه ۱۳۸۸) برگزار ‌شود. عنوان پاره‌ای از سخنرانی‌ها که موضوعات آن‌را و یا سخنران‌ها را و یا هر  دو را پسندیده‌ام و ایزد اگر مدد کند شرکت خواهم کرد، به این قرار است:

جمعه ۹ اکتبر

۹:۳۰ صبح تا ۱۲:۴۰ دقیقه
- پروفسور یوزف فان اس (Josef van Ess) از دانشگاه توبینگن (Tübingen) درباره‌ی: "ساخت‌گری اسلام در دوره‌ی کلاسیک: ادبیات مربوط به مقالات [منظور از "مقالات" باورهای اصلی الاهیاتی مسلمانان است چنان‌که در کتاب‌های فرقه‌‌شناسی اسلامی (مانند آثار اشعری، شهرستانی و کعبی) آمده است] و هفتاد و دو فرقه" [منظور حدیث‌نمای نبوی مشهور است که امت من به ۷۳ فرقه تقسیم می‌شوند و تنها یکی از آن‌ها بر حق خواهد بود ] (“Constructing Islam in the ‘Classical’ Period: Maqalat literature and the 72 ‘sects’”). فان اس برای دانشجویان مطالعات اسلامی به عنوان یک پیشگام در تاریخ الهیات و فلسفه‌ی اسلامی نام آشنایی است.

۴۰:۱ عصر تا ۵
- مارک سجویک (Mark Sedgwick) استاد دانشگاه آرهوس (Arhus) دانمارک. از سیجویک کتاب مهم و در خور توجه "علیه جهان جدید: سنت‌گرایی و تاریخ پنهان اندیشه‌ی قرن بیستم" (Against the Modern World: Traditionalism and the Secret Intellectual History of the Twentieth Century) توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد چند سال قبل منتشر شده است. من به مناسبت تحقیقی که ترم قبل در مورد "امر قدسی از دیدگاه میرچا الیاده" داشتم، به بخش‌های مربوط به میرچا الیاده در این کتاب سری زدم. این کتاب در صدد است سویه‌های استبدادی رویّه و کنش سنت‌گرایان را در قرن بیستم آفتابی کند. از حسین نصر هم در این کتاب سخن گفته شده است. اگر کسی علاقه‌مند به مطالعه‌ی این کتاب است از طریق کامنت یا ایمیل من را مطلع سازد. شنیدم که دوست عزیزی مشغول ترجمه‌ی این کتاب به فارسی بوده است اما منصرف شده است. کوشیدم آن دوست عزیز مترجم را، که اکنون در انگلیس مشغول گذراندن تز دکترای خود در یکی از شاخه‌های علوم انسانی است، دوباره به ادامه‌ی ترجمه‌ی این کتاب راغب کنم. امیدوارم موفق شده باشم. شنیدم از همین دوست عزیز مترجم ما که جواد طباطبایی هم بسیار متمایل بوده است که این کتاب به فارسی ترجمه شود.

موضوع سخنرانی سجویک این است: جامعه-اقتصادشناسی تفسیر: مصر و میراث‌خواران محمد عبده (The Socio-economics of Tafsir: Egypt and the heirs of Muhammad Abduh)

- پروفسور عادل ضاهر (Adel Daher) استاد دانشگاه پیس (Pace) نیویورک. کتاب عادل ضاهر با عنوان "الأسس الفسفلیة للعلمانیة" (ریشه‌های فلسفی سکولاریسم) کتابی است که در ایران در میان پاره‌ای از حلقه‌های حوزوی خوانده شده. ظاهرا شیخ صادق لاریجانی هم این کتاب را خوانده است. ضاهر در این کتاب کوشیده است تقدم عقل مستقل از شرع بر شرع را با استدلالات فلسفی- معرفت‌شناختی موجه سازد. کاش کسی این کتاب را به فارسی ترجمه کند. موضوع سخنرانی ضاهر این است: بازدرنگی در اجتهاد (Rethinking Ijtihad).

شنبه ۱۰ اکتبر

۱۰:۳۰ تا ۵۰ :۱۰ صبح

- پروفسور سلیمان بشیر دیاگنه (Souleymane Bachir Diagne) استاد دانشگاه کلمبیا (Columbia): "باور آوردن: معانی گفتگو در آگوستین، غزالی، پاسکال و مالکوم ایکس" (Coming to Believe: Meanings of Conversion in Augustine, Ghazali, Pascal and Malkom X)

پایان این کنفرانس نیز (عصر) سخنرانی پروفسور محمد ارکون (Mohammed Arkoun) اسلام‌شناس برجسته‌ی الجزایری-فرانسوی است.
 
اگر در لندن یا شهرهای اطراف هستید و می‌خواهید در این کنفرانس شرکت کنید می‌بایست قبلا از طریق ایمیل ثبت‌نام کنید. برای اطلاعات بیشتر به این لینک مراجعه کنید.

 اگر حوصله کنم شاید پاره‌ای از نکات سخنران‌ها را که برایم جالب و قابل فهم بود نوشتم. ببخشید این روزها خیلی حوصله‌ی نوشتن ندارم. از دوستانی که پیگیر صاحب این وبلاگ بودند و از غیبت‌اش می‌پرسیدند ممنون‌ام.

محمدرضا جلایی‌پور را آزاد کنید!

۱۲۰ آکادمیسین، المپیادی و دانشجویان ایرانی خارج از کشور، طی نامه‌ای به آیت‌الله شاهرودی، رئیس قوه قضائیه خواستار آزادی زندانیان سیاسی شدند. در این نامه، چهر‌ه‌های آکادمیکی که اکثرا اساتید و دانشجویان بهترین دانشگاه‌های جهان هستند، به طور مشخص خواستار آزادی زودهنگام محمدرضا جلایی‌پور به عنوان یکی از دانشجویان المپیادی دانشگاه آکسفورد شده‌اند.

گفتنی است محمدرضا جلایی‌پور، ۴۵ روز پیش در فرودگاه امام‌خمینی تهران در حالی‌که قصد بازگشت به انگلستان به منظور پیگیری امر تحصیلش بود بدون هیچ حکمی بازداشت شد و همچنان در انفرادی به سر می‌برد.

به گزارش «موج سبز آزادي»‌ متن این نامه به شرح زیر است:

حضرت آیت‌الله هاشمی شاهرودی دام عزه
ریاست محترم قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران
 

اما دریغ که نتیجه‌ی پرسش‌انگیز شمارش آراء و صحنه‌آرایی اعتمادزدای قبل و بعد از انتخابات، در اقدامی بی سابقه، با موجی از دستگیری و سرکوب و استخفاف مخالفان همراه شد و بر  تردیدها و دغدغه‌های افکار عمومی دامن زد. ما امضاکنندگان این نامه به عنوان بخشی از جامعه‌ی دانشگاهی ایرانیان مقیم اروپا و آمریا نگرانی شدید خود را از رویه‌های فاقد وجاهت قانونی موجود اعلام می‌داریم.

وجدان بیدارایرانیان در هر جای جهان، ستم بر هیچ یک از این عزیزان دربند را برنمی‌تابد و  بهانه‌های مسوولان خلاف آئینی را که مخالفان خود را «خس و خاشاک» و «اراذل و اوباش» می‌بینند مقبول نمی‌یابد. دفاع از این مظلومان و پی‌جویی سرنوشت آنان وظیفه اخلاقی و شهروندی ماست، وظیفه‌ای که گاه به واسطه‌ی عهد دوستی با برخی از این عزیزان دربند سنگین‌تر می‌نماید. به احترام همه‌ی دربندشدگان اخیر و برای نمونه‌ دانشجوی دانشور، جناب آقای محمدرضا جلایی پور، دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی دین در دانشگاه آکسفورد اشاره می‌کنیم که بدون ارائه‌ی توضیحات کافی و تفهیم اتهام به هنگام بازگشت از ایران برای دفاع از پایان نامه‌ی خود در فرودگاه امام‌خمینی بازداشت شده است. بی‌خبری از وضعیت او و دیگران و سابقه‌ی خودسری‌های خطرخیز صورت‌گرفته در جریان بازپرسی از متهمان سیاسی بر مراتب نگرانی‌های ما می‌افزاید.

محمدرضا جلایی‌پور نه تنها از نخبگان و سرمایه‌های عملی این مرز و بوم است و افتخاراتی چون رتبه‌ی اول کنکور سراسری علوم انسانی، طلای المپیاد کشوری و تحصیل در یکی از معتبرترین مراکز علمی جهان را در کارنامه‌ی درخشان علمی خود دارد، بلکه برخاسته از خانواده‌ای است که سه برادر شهید تقدیم اسلام و ایران داشته است. او و دیگر فعالان سیاسی و اجتماعی بازداشت‌شده، بدون در نظر گرفتن تمامی افتخاراتی که در کارنامه خود دارند، شهروندان ایرانند و مطابق قانون اساسی برخوردار از حقوق مسلمی هستند که در این فرصت آشوبناک از آنان دریغ داشته شده می‌شود. دستگاه محترم قضا بیش از هر زمان به هنگام هیجان و آشوب و کین‌کشی باید که پاسدار کلمه‌ی طیبه عدل و مجری قانون و بازدارنده‌ی زیاده خواهی تمامیت‌خواهان قانون‌گریز باشد. هیچ اعتماد از دست‌رفته‌ای با ارعاب و استخفاف باز نمی‌گردد و هیچ آتش ظلمی جز به آب عدالت خاموش نمی‌شود.

بر این اساس امضاکنندگان این دادنامه از جنابعالی به عنوان عالی‌ترین مقام پاسبان عدالت در جمهوری اسلامی می‌خواهند که هر چه زودتر اسباب رسیدگی دقیق و عادلانه به پرونده ی بازداشت‌شدگان اخیر و آزادی بی‌گناهان را فراهم آورید.

دانشجویان المپیادی و برگزیدگان جایزه خوارزمی داخل و خارج از کشور
۱۳- محسن امیری، مدال نقره المپیاد کشوری شیمی سال ۱۳۷۸، دانشجوی دکتری بریتیش کلمبیا
۱۴- آرمان اکبریان کلجاهی، مدال طلای جهانی المپیاد فیزیک سال 2003، مدال طلای کشوری المپیاد فیزیک سال 1381
۱۵- علی زارع، مدال نقره کشوری المپیاد دانشجوی فیزیک سال 1385
۱۶- امین امین‌زاده، مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی و دانشجوی دکتری مهندسی الکترونیک، دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، آمریکا
۱۷- امید حجازی، مدال طلای المپیاد ادبی ۱۳۷۷، دانشجوی فلسفه دانشگاه کویین، کانادا
۱۸- ایمان ستایش، مدال نقره المپیاد جهانی ریاضی،  فارغ‌التحصیل رشته ریاضی، دانشگاه پرینستون
۱۹- علی شريفی زرچی، مدال طلای المپیاد جهاني کامپیوتر سال 1379، دانشجوی دکتری بیوانفورماتیک دانشگاه تهران
۲۰- فاطمه شمس، مدال نقره المپیاد ادبی سال ۱۳۷۸،  دانشجوی دکتری رشته جامعه‌شناسی، دانشگاه اکسفورد، انگلستان
۲۱- سید فخرالدین ترابی، دارنده مدال طلای کشوری شیمی‌ در سال ۱۳۷۹ و دانشجو دکتری بیوشیمی، آمریکا
۲۲- بابک فرزاد، مدال برنز المپیاد جهانی کامپیوتر سال ۱۳۷۴ و دو طلای کشوری دکترای کامپیوتر
۲۳- صالحه قاسمپور، دارنده رتبه اول جشنواره خوارزمی در سال ۱۳۷۸ و دانشجو دکتری بیوشیمی، آمریکا
۲۴- فرشيد قاسمي، برنز کشوري المپياد رياضي دانش‌آموزي سال 1380، نقره جهاني المپياد فيزيک دانش‌آموزي سال 1382، دانش‌جوي مهندسي برق، دانشگاه رايس - هوستون، تگزاس، آمريکا
۲۵- سینا صادقیان صادق‌آباد، مدال طلای المپیاد کشوری کامپیوتر ۸۵، مدال نقره المپیاد جهانی کامپیوتر سال ۲۰۰۷ 
۲۶- سپهر فدایی، مدال طلای المپیاد جهانی شیمی سال ۱۳۸۰ و طلای کشوری، کارشناسی ارشد شیمی، دانشگاه استنفورد
۲۷- مهدي كاظمي، طلاي المپياد فيزيك كشوري، دانشجوي كارشناسي ارشد مديريت دانشگاه صنعتي شريف
۲۸- سلیمه مقصدلو، دانشجوی ادبیات تطبیقی، دانشگاه سوربن، فرانسه
۲۹- محمد مهینی، مدال طلای کشوری المپیاد کامپیوتر 1383، مدال نقره جهانی المپیاد کامپیوتر جهانی 1384، دانشجوی لیسانس مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف
۳۰- محمد مهدیان، مدال طلای المپیاد بین‌المللی ریاضی در سال ۱۹۹۳ و دارنده دو مدال نقره المپیاد بین‌المللی انفورماتیک سال ۱۹۹۲-۳  دانشجوی دکتری علوم تحقیقات، دانشگاه تورنتو، کانادا

دانشجویان ایرانی خارج از کشور

۳۱- آرزو آزاد، دانشجوی دکتری شرق‌شناسی، دانشگاه آکسفورد، انگلستان

 ۳۲- سلمان ابوالفتح بیکی دزفولی، دانشگاه ام.آی.تی، آمریکا
۳۳- ثمین احمدی، دانشجوی مهندسی شهری، دانشگاه ریرسون، تورنتو، کانادا
۳۴- مهدی اشجعی، دانشجوی مولتی مدیا، دانشگاه مولتی مدیا، مالزی
۳۴- علی اکبری، دانشجوی فیزیک، دانشگاه دل پایس واسکو، اسپانیا 
۳۵- علی اکبرزاده، دانشجوی جامعه‌شناسی، دانشگاه ماربورگ، آلمان
 ۳۶- حجت آخوندی اصل - دانشجوی دوره دکتری - دانشگاه امپریال کالج - مهندسی برق، گرایش مخابرات
۳۷- محمدجواد اردلان، دانشجوی دکترای تاریخ، دانشگاه آکسفورد، انگلستان
۳۸- مهرداد بابادی، دانشجوی جامعه‌شناسی دین و اخلاق، دانشگاه کمبریج، انگلستان
۳۹- علیرضا بختیاری، دانشجوی فوق لیسانس علوم کامپیوتر، دانشگاه لاوال، کانادا
۴۰- حسین بنایی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی، دانشگاه براون، پراویدنس، آمریکا
۴۱- کمال‌الدین بورقانی، دانشجوی علوم کامپیوتر، دانشگاه ریرسون، تورنتو، کانادا
۴۲- اطلس تربتی، دانشجوی فوق لیسانس  روابط بین‌الملل، دانشگاه سوث همپتون، انگلستان 
۴۳- مرجان توفیقی، دانشجوی فوق لیسانس تجارت بین‌الملل، دانشگاه بین‌المللی فلوریدا، میامی، آمریکا
۴۴-تارا جاویدی،  استادیار دانشگاه، رشته الکترونیک و کامپیوتر، دانشگاه کالیفرنیا، سان‌فرانسیسکو 
۴۵- زهرا جلایی پور، دانشجوی فوق لیسانس انسان شناسی مدرسه علوم سیاسی و اقتصادی (ال.اس.ای)، انگلستان
۴۶- لیلا حیدرپور، دانشجوی ادبیات فرانسه و انگلیسی، دانشگاه نوشاتل، سوئیس
۴۷- رضا حدیثی، دانشجوی فلسفه، دانشگاه شفیلد، انگلستان
۴۸- مرتضی‌ حکیمی سیبنی، دانشجوی دکتری در رشتهٔ مهندسی‌ مکانیک، دانشگاه پنسیلوانیا، آمریکا
۴۹- امیرحسین حسینی، دانشجوی فوق لیسانس اقتصاد دانشگاه بیربک لندن، انگلستان
۵۰- سجاد خوشرو، دانشجوی حقوق، دانشگاه هاروارد، آمریکا
۵۱- رضا خیابانی، دانشجوی حقوق بین الملل، دانشگاه سواس، انگلستان
۵۲- محمد ربانی، دانشجوی دکتری دانشگاه شرق لندن
۵۳- مهسا روحی، دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل دانشگاه کمبریج، انگلستان
۵۴- حسن رحمانی، دانشجوی فوق لیسانس اندیشه سیاسی و اجتماعی، دانشگاه ساسکس، انگلستان
۵۵- بیژن روحانی، دانشجوی دوره دکترای حفاظت از بناهای تاریخی، دانشگاه لاساپینزای رم، ایتالیا
۵۶- امیرحسین سام، دانشجوی دکتری دانشگاه امپریال کالج، لندن
۵۷- علیرضا سپهسالاری، دانشجوی دکتری اقتصاد، دانشگاه سیتی، انگلستان
۵۸- بشیر سجاد، دانشجوی دکتری علوم کامپیوتر، دانشگاه واترلو، کانادا

 ۵۹- سید موسوی، دانشجوی  دکتری دانشگاه شرق لندن

۶۰- علي سرزعيم. دانشجوي دكتراي اقتصاد. دانشكده ي اقتصاد دانشگاه ميلان. ايتاليا
۶۱- مریم سعیدی،  دانشجوی دکتری اقتصاد، دانشگاه مینه‌سوتا
۶۲- سیدمحمدمهدی سجادیه، دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی علوم نانو، دانشگاه ملی فناوری سئول، کره جنوبی 
۶۳- غلامرضا سلیمی خورشیدی، دانشجوی دکتری نورولوژی دانشگاه آکسفورد، انگلستان
۶۴- سحرناز سماعی‌نژاد، دانشجوی فوق لیسانس مطالعات بین رشته ای دانشگاه نیویورک، آمریکا
۶۵- محمدصادق شهرایینی، دانشجوی دکتری ژئوفیزیک، دانشگاه ادینبورو، انگلستان
 ۶۶- صالح صحابه تبريزی، دانشجوي دكتراي اقتصاد بين الملل. دانشكده اقتصاد ِدانشگاه ِ ماگدبورگ و موسسه ي اقتصاد ِجهان ِ كيــل - آلمان

۶۷- رضا ضیاء ابراهیمی، دانشجوی دکترا، تاریخ اندیشه در ایران، دانشگاه آکسفورد، انگلستان