نشسته بودم و برای فرار از نوشتن تکالیف درسی، به مطالعه‌ی دلی (برای دل خودم) رو آورده بودم. این نوع مطالعه از جنس آن نوع شراب‌های نابی است که به جان که می‌نشیند تو را از تمام جهان بیرونی‌ات فارغ می‌کند و تو را به خلاء شیرینی معراج‌گونه فرو می‌برد که، اگر به خودت باشد، دوست داری هیچ‌گاه از آن هبوط نکنی. از این طریق می‌توانم عذاب وجدان‌ام برای "فرار از مدرسه" را نیز تسکین دهم.

داشتم کتابی را ورق می‌زدم با عنوان "تبیین پست‌مدرنیسم" (explaining postmodernism) با این تیتر فرعی روی جلد: "شکاکیت و سوسیالیسم از روسو تا فوکو" (Skepticism and Socialism from Rousseau to Foucault) که در آن نویسنده به نحوی پرشور از پست‌مدرنیسم دفاع می‌کند. جایی در اوایل فصل اول، نویسنده نقل قولی از میشل فوکو کرده بود که به نظرم خیلی به داستان غم‌ناک و نم‌ناک روزگار ما مربوط است، که در آن هر روز با چشم‌های بارانی گوش می‌خوابانیم تا خبری بشنویم از این‌که چه کسی را به "زندان" افکنده‌اند و یا چه کسی را موقتاً از "زندان" آزاد کرده‌اند.

بخوانید (اهل نظر باز هم از وارسی دقیق ترجمه‌ی صاحب این قلم دریغ نفرمایند):

"زندان تنها مکانی است که قدرتْ لخت و عور و در حادترین صورت‌اش، رخ می‌نماید و جایی است که به منزله‌ی نیرویی اخلاقی توجیه می‌شود. نکته‌ی جالب درباره‌ی زندان این‌ است که، یک بار هم که شده، قدرتْ خویش را پنهان نمی‌کند و صورتک نمی‌زند؛ [بلکه] خویش را ‌چونان استبدادی نشان می‌دهد که به ریزترین جزییات راه یافته است؛ چیز مسخره‌ای است زندان، در عین حال کاملاً و یکسره موجه است، زیرا کاربست آن می‌تواند تماماً در چارچوب اخلاق صورت‌بندی شود. استبداد وحشیانه‌ی زندان، در نتیجه، هم‌چون غلبه‌ی روشن خیر بر شر و نظم عمومی بر اغتشاش آشکار می‌شود.


 واضح است که در این سطور فوکو در صدد به دست دادن روایتی نقادانه از تجدد غربی است و زندان را نمونه‌ی عالی تحقق خوی سلطه‌گرانه‌ی تجدد غربی دیده است که در چارچوب اخلاقی آن توجیه می‌شود. نکته‌ی خنده‌دار داستان اما این‌جاست که انقلاب ایران که فوکو را در ابتدا سخت به وجد آورده بود، تقریبا با فاصله‌ی اندکی پس از پیروزی آن تبدیل به مصداق تام و تمام همان نوع تجدد سلطه‌گرانه‌ای شد که او
انقلاب ایران را نشانه‌ی‌ زوال آن گرفته بود.

من هم موافق‌ام که زندان عالی‌ترین تجلی قدرت یک نظام سیاسی است و برای شناخت یک نظام سیاسی می‌بایست زندان آن‌را شناخت. با این حال شک دارم که بر اساس فهم‌مان از سبعیّت زندان جمهوری اسلامی بتوان به نحو موجهی به تصویری از خدای اسلام نقب زد و سبعیّت خدای اسلام را از آن نتیجه گرفت، کاری که محمدرضا نیکفر می‌خواهد بکند. چه بسا نهایت استفاده‌ای که از زندان‌شناسی جمهوری اسلامی برای الاهیات می‌توان کرد، سنجش صحت ادعای نحوه‌ای الاهیات سیاسی نوپدید است که می‌کوشد با نقد سلطه‌گری غرب متجدد، نظریه‌ی سیاسی جدیدی بر اساس دین پیش بنهد که به ادعای خودش بتواند انسان سرگشته‌ی امروز را از استکبار و استبداد جهانی نجات دهد و به آینده‌ای خالی از روابط سلطه مژده دهد. تعبیر "مدیریت جهانی" در کلام احمدی‌نژاد، نمونه‌ای از تصریح به این نوع الاهیات سیاسی است. زندان‌شناسی سی ساله‌ی جمهوری اسلامی بهترین نشانه بر پوچی چنین الاهیات سیاسی‌ای است، آن‌چنان الاهیات سیاسی‌ای که جمهوری اسلامی ایران در صورت کنونی‌اش بر آن بنا شده است.

این الاهیات سیاسی در صورت عریان‌شده‌‌اش چنین ادعا می‌کند: چرا امریکا و غرب باید جهان را به زیر سلطه داشته باشند، چرا مسلمانان، که ما، چه خود مسلمانان بخواهند و چه نخواهند، نماینده‌ی آن‌ها و ولیّ امر آنان هستیم، چنین سلطه‌ای بر جهان نداشته باشند؟ تمام نقدهایی که بر منابر جمعه و جماعت و تریبون‌های رسمی دولتی در نقد سلطه‌گری غرب و زندان ابوغریب‌شان و استثمار و استعمار و اشغال‌گری‌شان به زبان می‌آید، که از شدت تکرار به کلیشه می‌مانند،  در این چارچوب بهتر فهم می‌شوند. همه‌ی این نقدها در صورت عریان‌شده‌اش نارضایتی از خود این اعمال سلطه‌گرانه نیستند، بلکه نارضایتی از این نکته اند که چرا "دیگری" بازیگر و بازیگردان این نوع سلطه است و "ما" نیستیم. بهترین نشانه بر صحت این روایت این است که در طول سی ساله‌ی حکومت‌گری ِ بازیگران این نوع الاهیات سیاسی در دیار ما، هر گاه از دستشان بر آمده است، دست به تحقق همان نوع سلطه‌ای زده‌اند که نسخه‌ی غربی‌اش را همیشه به باد انتقاد گرفته بودند. و اگر در برابر هر ظلم تجدد غربی هزاران گفتند اما در مقابل، در برابر هزاران ظلم الاهیات سیاسی اسلامی در ایران، که در بن و بنیاد از جنس همان نوع ظلم استعماری غربی است، یک انتقاد ساده نکردند بلکه آسمان و ریسمان به هم بافتند تا توجیه‌اش کنند. هم‌چنان که فوکو در فراز بالا توضیح داد سبعیت زندان با دوگانه‌ی خیر و شر و نظم و اغتشاش توجیه اخلاقی می‌شود، کافی است رهنمودهای امامان جمعه مبنی بر برخورد بی‌تعارف و سخت با اغتشاش‌گران را به خاطر بیاورید تا توجیه اخلاقی برای سبعیت زندان در کلام فوکو بهتر فهم شود.

بر خلاف آن‌چه فوکو در ابتدا درباره‌ی انقلاب ایران فکر می‌کرد، زمین بازی با پیروزی انقلابیون در ایران عوض نشد، آدم‌های بازی عوض شدند.