پس از زیارت مزار زمعة البلوی ما را به یک فرش فروشی بزرگ بردند که در آن‌جا دار قالی هم بود. زیر زمین بزرگی داشت که دور تا دور آن سکوهایی برای نشستن بود. صاحب فرش فروشی و همکارانش توضیح مفصل سمعی و بصری در باب سنت فرش بافی و انواع آن برای ما دادند. همچنین توضیح داد که بر خلاف سنت فرش ایرانی نقش پرندگان در قالی تونسی وجود ندارد و این به خاطر منع تصویر کردن موجودات زنده در سنت اسلامی است. کلی فرش و قالیچه هم برای ما باز کردند و یکی یکی همه را توضیح دادند. با خودم گفتم چقدر فرهنگشان را دوست دارند که حاضرند بی منت و بی رشوت برای یک مشت توریست، کلاس فرش‌شناسی بگذارند. برخی فرش‌ها خیلی گران بود. مثلا یک قالیچه‌ی بسیار کوچک در حد یک پادری 700 پوند (قریب یک میلیون و سی صد هزار تومان) بود. کاشف به عمل آمد که چندان هم برای رضای خدا این خطابه‌ی طولانی را ارائه نکرده است و انتظار دارد که ما خرید بکنیم. نصیب من که چیزی بیش از نظاره کردن نبود. صاحب قالی فروشی کم کم متوجه شد که با یک مشت توریست دانشجوی جیب خالی طرف است و رفت از این پادری‌های ارزان 10-15 دیناری آورد و برخی از همکلاسی‌های ما چند تایی خریدند تا صاحب فرش فروشی کاملا احساس غبن نکند.

پس از آن راهنمای تور ما را به بازار سنتی قیروان برد. بازاری بود بلند که دو طرف آن پر مغازه بود و سقف نداشت. در وسط بازار هم چاه قدیمی‌ای بود به نام "بئر بروطة" که پله‌ها می‌خورد و بالا می‌رفت. مطابق توضیح تابلوی آن، این چاه در سال 795 میلادی بنا شده بود و باور این بود که اگر کسی از آب این چاه بخورد آرزویش برآورده شده و به تونس باز می‌گردد. اگر به تونس بازگشتم بدانید که آب بئر بروطة اثر کرده است. در انتهای بازار هم، خالد راسته‌ی تن‌فروشان را نشان داد که چیزی بیش از بیست قدم بعد از روبروی مسجد بازار بود و با افتخار گفت: ببینید در مملکت ما پنهان‌کاری وجود ندارد، این‌جا مسجد است و هر کس خواست می‌تواند برای عبادت به آن‌جا برود و این‌جا نیز، "آن‌جای دیگر" است (خود او تعبیر کنایی border در انگلیسی را به کار می‌برد) که هر کس خواست می‌رود آن‌جا.

بعد از بازار به هتل می‌رویم. در بازگشت با اشاره به درب خانه‌ها یکی از نمادهای مهم فرهنگ تونسی را به ما نشان می‌دهد که یادگار خلافت شیعیان فاطمی بر تونس است: ید فاطمة. کلون در خانه‌های قدیمی در تونس دست مانندی دارد که ید فاطمه نام دارد و به تعداد خانواده‌ای که در این منزل ساکن‌اند ید فاطمه به در آویزان است. مثلا اگر دو خانواده در منزلی ساکن اند دو ید فاطمه آویزان است. برخی از همکلاسی‌هایمان از بازار گردنبند ید فاطمه می‌خرند تا نشانی داشته باشند از دوره‌ی حکومت شیعیان بر این دیار ِ اکنون کاملا سنی.

در هتل‌مان شبْ یک عروسی عربی برقرار است با ارکستر و مخلفّات که صدای آن تمام اتاق‌های چند طبقه‌ی هتل را تا پاسی از شب برداشته است. صبح عازم دیدار از مسجد عقبة ابن نافع می‌شویم. برای دیدار از مسجد باید بلیت خرید اما با نشان دادن کارت دانشجویی معهد بورقیبة از ما پول نمی‌گیرند. وارد صحن بزرگ مسجد می‌شویم. مسجد عقبة ابن نافع به توضیح خالد اولین مسجد بنا شده در شمال آفریقاست و در سال 671 میلادی یعنی تقریبا 1400 سال پیش بنا شده. طرح ستون‌های صحن مسجد رومی است و حدود چهارصد ستون وجود دارد و طرح هیچ یک از ستون‌ها عین دیگری نیست. وسط صحن مسجد سوراخ‌های دایره‌ مانندی بود که آب باران در آن تصفیه می‌شده است. در گوشه‌ی صحن مسجد نیز سکویی بود که روی آن ساعت آفتابی برای تشخیص زمان نمازها بود. درهای چوبی خود مسجد طرح تارعنکبوت داشت که به توضیح خالد یادآور تار عنکبوتی است که پیامبر را در هجرت از مکه به مدینه نجات داد. ورود به خود مسجد فقط برای مسلمانان جایز است. داخل مسجد شبیه داخل صحن اصلی مدرسه‌ی سپهسالار میدان بهارستان تهران است. ستون‌های متعدد و منبری بزرگ و محفظه‌ای بزرگ کنار منبر که دور تا دیوار با دیواره‌های چوبی پوشانده شده و حالت اتاقکی بزرگ کنار منبر را دارد و فراش مسجد می‌گوید مکان اختصاصی امام برای عبادت است. فرش مسجد از حصیر ساده است و دیوارهای مسجد سفید کاملا ساده است. گوشه و کنار چند نفری بلند قرآن می‌خوانند. ضمنا مناره‌ی مسجد بالای خود مسجد نیست و دیوار مقابل صحن خود مسجد روی دیوار نصب شده.

پس از مسجد به شهر تاریخی الجم می‌رویم و از آمفی تئاتر آن دیدن می‌کنیم. این آمفی تئاتر معروف همان‌جایی است که به گفته‌ی خالد فیلم گلادیاتور آن‌جا ساخته شده. میدانی که دور تا دور آن سکوهایی برای نشستن است و بالای آن ساختمانی دایره وار است. این بنا قرن سه‌ی میلادی توسط رومیان ساخته شده و در قرن 17 میلادی ترکان مسلمانی عثمانی پس از فتح الجم آن‌را تخریب می‌کنند. تقریبا نیمی از دیواره‌های دور تا دور آمفی تئاتر را تخریب می‌کنند و بعد نمی‌دانم خسته می‌شوند و یا کم کم به اهمیت تاریخی آن پی می‌برند که از خراب کردن نیمه‌ی دیگر صرف نظر می‌کنند.

در راه بازگشت به تونس به روزنامه‌ی الحریة! چاپ تونس نگاهی می‌اندازم. پر است از مدح و ثنای رییس جمهورشان. در سر مقاله از او که دوباره اظهار آمادگی کرده است تا کاندیدای ریاست جمهوری شود و بار دیگر با 95 درصد رای رییس جمهور شود تشکر شده است. در ته مقاله هم نوشته شده که امت همیشه در صحنه بار دیگر در سال 2009 به پای صندوق‌های رای خواهند رفت و به دیموقراطیة و التقدم (توسعه) رای خواهند داد. هر چه که هست دیکتاتوری توسعه‌گرا و خوش‌خیمی دارند. این را از روی رونق فوق العاده صنعت توریسم‌شان می‌توان فهمید. به قول یک راننده‌ی تاکسی: کار به سیاست نداشته باش هر کاری دلت خواست می‌توانی انجام دهی و حکومت به تو کاری ندارد. اینجا اصطلاحی دارند که این انگاره را خوب توضیح می‌دهد: "عَوْم بحرَک" (دریای خودت را شنا کن) شاید معادل فارسی آن "چاردیواری، اختیاری" باشد.

به مدت چهار روز عازم سفر به جنوب تونس‌ام و عمری بود بعد از آن کامنت‌ها را خواهم دید و جواب خواهم داد.