پاره‌ای از دوستان حوزوی خوش‌ذوق و دانشمند در کانادا دست به کار تاسیس فصلنامه‌ای چهار زبانه (فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسه) در مطالعات اسلامی زده اند که دو شماره از آن منتشر شده است. یکی از همین دوستان، لطفی کرد و دو نسخه از هر شماره را برای من از کانادا پست کرد. یک نسخه از هر شماره را به کتابخانه‌ی موسسه‌مان دادم و مابقی را تورقی کردم. برای مجله‌ای که در آغاز راه است، شروع بدی نیست (گرچه گرافیک مجله بسیار ضعیف و ابتدایی است و از این جهت مجله‌هایی که در ایران منتشر می‌شود بسیار پیشرفته‌تر است، بنده گرافیست‌های خیلی خوبی از میان دوستان‌ام در تهران و مشهد سراغ دارم که می‌توانند صورت گرافیکی آبرومندی به شماره‌های بعدی نشریه بدهند).

در میان مقاله‌هایی که در این دو شماره چاپ شده بود، مقاله‌ی کوتاه اما پر مغز جناب رسول جعفریان نظرم را جلب کرد. رسول جعفریان، یکی از محققان جدی حوزوی است که به نظرم دنبال کردن تحقیقات‌اش وقت آدمی را تلف نمی‌کند. ایشان در مقاله‌ی کوتاه خود در صدد بررسی جریان غالب در جهان اسلام سنی است که سنت را بهانه‌‌ای برای نفی حکمت قرار دادند. برای این کار شواهدی را بر اساس کتاب شرح اصول اعتقاد اهل السنه و الجماعه از ابوالقاسم هبة الله منصور طبری لالکائی (م. 418) جمع کرده است. مقاله‌ی خواندنی‌ای است.

غرض، ذکر این نکته از مقاله بود. بخوانید (با تغییر رسم الخط، ضمنا افزوده‌‌های میان قلاب نیز از من است):

"یک نکته‌ی مهم درباره‌ی مجموعه "احادیثی" است که به عنوان حدیث رسول خدا (ص) شناخته می‌شود. در این باره ابهام‌های جدی وجود دارد. بسیاری [دقت کنید گفته می‌شود بسیاری] از این احادیث مجعول و در شرایطی درست در میانه‌ی نزاع‌های مذهبی ساخته شده‌ است. در بسیاری از آن‌ها [دقت کنید باز هم گفته می‌شود در بسیاری] علائم جعل چندان آشکار است که گویی می‌توان زمان جعل آن‌ها را هم در فلان دهه‌ی خاص از قرن دوم یا سوم دریافت. [مغز مطلب از این‌جاست:] بنابراین چشم داشتن به این‌که در این احادیث چه آمده و بر پایه‌ی آن‌ها می‌توان حدود معرفت مجاز عقلی و فلسفی در اسلام را دریافت، چشم‌داشت بیهوده‌ای است. عمده‌ی حدیث را "اهل حدیث" جمع کردند که از اساس با "حکمت" و آن‌چه به تحمیل نامش را "بدعت" گذاشتند، میانه‌ای نداشتند."
("حکمت و مکتب اهل بیت علیهم السلام"، رسول جعفریان، فصلنامه‌ی علمی و فرهنگی حکمت، سال اول، شماره‌ی یکم، تابستان 87، مونتریال کانادا، ص 7)

جعفریان پس از توضیح مختصری در باب اهل حدیث و این‌که آن‌ها هرگونه بحث در باب مباحث اعتقادی را بحث از روی جهالت و بدعت می‌دانستند (الکیفیة مجهولة و السؤال بدعة) و در نتیجه منع می‌کردند، این‌گونه ادامه می‌دهد [افزوده‌های میان قلاب از من است، و نیز با تغییر رسم الخط]:

"مجموعه‌ای عظیم از حدیث نبوی (با ارقام میلیونی) در قرن سوم در در دسترس محدثان بود که ثلث آن هم در قرن دوم وجود نداشت و از این ثلث، ربعی [یک چهارم] از آن که سهل است، عُشر [یک دهم] آن هم در قرن اول نبود. این‌که چرا در قرن سوم چنین اتفاقی افتاد، پرسش مهمی است. آن‌چه به اختصار گفتنی است این‌که اهل حدیث درست در اواخر قرن دوم و قرن سوم برآمدند و بازار حدیث را به شدت گرم کردند. این داستانی شگفت است. [...] صدها حدیث علیه فرقه‌های مختلف با اسم و رسم آن‌ها برآمد که حتی یکی از آن‌ها پایه‌ای نداشت. آن همه فرقه و نام‌های فرقه‌ای، اسمائی بود که علی القاعده بعد از رحلت پیامبر (ص) پدید آمده بود. نقل هر نوع حدیثی که نام آن فرقه‌ها در آن‌ها بود، می‌بایست به پای غیب‌گویی آن حضرت گذاشته می‌شد. " (همان، ص 8)

این نکته‌ی حدیث‌شناختی جدی‌ و در خور درنگی است، چه با آن موافق باشیم و چه نباشیم. گلدزیهر و شاخت، که از پیشگامان نقد مدرن تاریخی احادیث نبوی اند، قاعده‌ای حدیث‌شناختی دارند که رسول جعفریان هم در صدد دفاع از همین اصل است: هر حدیث منسوب به نبی که از نظر تاریخی پس از شکل‌گیری نزاعی فقهی- کلامی- فرقه‌ای در جهان اسلام رواج یافته باشد، اصل بر این است که از سوی یکی از طرفین یا اطراف همان دعوا برای محکوم کردن طرف دیگر جعل شده است، مگر این‌که خلاف‌اش ثابت شود. در کتابی که صاحب این قلم از یوزف شاخت ترجمه کرد (درآمدی به فقه اسلامی، یوزف شاخت، نشر گام نو، تهران، 1387) شاخت این تعبیر را بارها در مورد نزاع‌های فقهی تکرار می‌کند که در فلان نزاع فقهی طرفداران فلان رای، حدیثی مطابق رای خود و ضد رای طرف مقابل خود را در دهان پیامبر گذاردند (put into the mouth of the prophet). نمونه‌ی کلامی (مربوط به علم کلام) آن‌را که از روی حافظه می‌توانم بگویم (و در کتاب شاخت، که مربوط به فقه است، نیست) این حدیث معروف "القدریة مجوس هذه الامة" است که یعنی "طرفداران نظریه‌ی مختار بودن بشر، زرتشتی‌های امت اسلام اند". این حدیث که پس از نزاع میان جبریه و قدریه در جهان اسلام شهرت یافت، از جمله احادیثی است که کاملا بوی جعل می‌دهد. این‌که با رواج این احادیث علیه یک فرقه یا طرز فکر خاص، عامه‌ی متدینان که آن حدیث را باور کرده بودند، چه بلایی بر سر طرفدران آن فرقه یا طرز فکر می‌آوردند، قصه‌ی پر غصه‌ای است که هنوز هم پایان نیافته است. از این دست احادیث، به نظرم، هر آینه می‌توان لیست بلندی تهیه کرد که اصل حدیث‌شناختی شاخت و گلدزیهر را تایید کند.

ندیدم در فارسی اثر تحقیقی جدی‌ای در بررسی اصل حدیث‌شناختی گلدزیهر- شاخت منتشر شده باشد. چه بسا چنین اثری باشد اما من از آن مطلع نبوده باشم. کسی اگر سراغ داشت لطفی کرده به من معرفی کند. من در بخش پایانی ترجمه‌ی اثر شاخت صفحاتی را به نقد و بررسی این اصل اختصاص داده‌ام. گر چه با کلیت این اصل موافق ام اما در مورد ابعاد آن سخن می‌توان گفت.

دردا و ندامتا که کسانی خرده عقل خود را فرو ‌گذارند و مشتی احادیث مشکوک الصدور را برگیرند (چه در الهیات، چه در فقه و چه در هر زمینه‌ی دیگری) به این گمان که تکلیف الهی خود را انجام می‌دهند.

خواجه پندارد که طاعت می‌کند....


پس نوشت: مطلب جناب جعفریان را می‌توانید از روی نسخه‌ی الکترونیکی مجله بخوانید.