هزاران صدا اگر بگویم همیشه در درون ام با هم می‌جنگند سخن به گزافه نگفته ام. هر صدایی که با صدایی در هم می‌پیچد نشانه‌ی تعارضی است که هر صدایی حلقوم آن است. گاهی که جنگ بی پایان صداها آسیمه‌ام می‌کند بی‌چاره فریاد می‌کشم: خفه شییید! چند لحظه‌ای صداها خاموش می‌شود و سکوتی نابهنگام کلبه‌ی دل را فرا می‌گیرد دوباره اما....
آن‌چه می‌خوانید گفتگوی دو تا از آن صداهاست که صبح یک روز سرد زمستانی هنگامی که از کنار موزه‌ی بریتانیا می‌گذشتم تا با تأخیر به کلاس درس‌ام برسم در من گذشت. اگر به نظرتان می‌آید که در این گفتگو ایمان پیروز می‌شود نگران یا خوشحال نباشید گهی پشت به زین است و گهی زین به پشت.  اعوذ بالله من تقلبات القلب.

- ایمان یعنی رها نکردن اعتماد (به شخص یا به صدق یک گزاره) حتی علیرغم دلایل.
 
- ها! خیلی کرکگوری شد.

- منظورت را نمی‌فهمم. اولا از کرکگور اخیراً خوانش‌های دیگری هم شده است که در آن خوانش‌ها او آن مقدار که مشهور است عقل‌ستیز نیست. ثانیا اگر منظورت این است که تلقی من از ایمان بی اعتنا به عقل است خیر این‌گونه نیست.

- داری صریحاً می‌گویی حفظ ایمان حتی علیرغم دلایل.

- بله می‌گویم.

- و در عین حال روایت‌ات بی اعتنا به عقل نیست؟

- بله احتمالاً نیست. توضیح می‌دهم. دو فیلسوف را تصور کن که بر سر یک مسأله‌ی فلسفی در حال مناظره‌ی کتبی یا شفاهی اند. این گفتگو مدتی ادامه می‌یابد. باز هم فرض کن که یکی از دو طرف مناظره در نتیجه‌ی این مناظره‌ طولانی و انتقادهای وارد آمده کم کم در می‌یابد که استدلال‌هایی که برای موضع فلسفی خود دارد دیگر در نظرش استدلال‌های قابل دفاعی نیست. ضمنا فرض کن که او همچنان به موضع فلسفی خود باور دارد. اکنون او در وضعیتی است که همچنان به ادعایی که همان موضع فلسفی‌اش است تمایل دارد اما دلایلی که پیشتر به نفع آن ادعا می‌آورد دیگر در نظرش دفاع‌پذیر نیست. نتیجه‌ی این حالت این است که او به ادعایی بدون دلیل باور دارد. به نظر تو او در چنین حالتی آیا موظف است که از باور خود به صدق آن ادعا دست بکشد؟

- نه برای آن‌که می‌تواند بکوشد دلایل جدیدی برای ادعای خود بیاورد که اشکالات دلایل قبلی را نداشته باشد.

- احسنت. و این دقیقا همان کاری است که بسیاری از فیلسوفان می‌کنند. و این کار نه تنها غیر عقلانی نیست بلکه خود موجب رونق بازار عقلانیت است. خوب حالا به من بگو در اثنایی که فیلسوف داستان ما به دلایل سابق خود به نفع ادعای‌اش بی اعتقاد شده و در نتیجه در جستجوی دلایلی جدید برای ادعای خود است و هنوز دلایل جدید به نفع ادعای خویش نیافته اما در عین حال هنوز به خود ادعایش وفادار مانده آیا متمایل‌ایم چنین وضعیتی را "وضعیتی غیر عقلانی" بنامیم؟

- هوم ... بله چون دلیلی به نفع باورش ندارد.

- نشد خودت چند لحظه قبل پذیرفتی که در چنین حالتی فیلسوف موظف نیست از باور خود دست بکشد بلکه می‌تواند بکوشد دلایل جدیدی برای صدق ادعای خود بیاورد.
 
- ولی باورش دیگر بی دلیل است.

- احسنت همه‌ی نکته همین‌جاست. باورش بی دلیل است اما از وظیفه‌ی عقلانی خود سرپیچی نکرده است البته  مادامی که فیلسوف در صدد یافتن دلایل جدیدی به نفع ادعای خود است (و این قید مهم است). خوب این همان ادعای من شد که ایمان یعنی اعتماد "حتی" علیرغم دلایل. (توجه کن: نمی‌گویم "ضرورتاً" علیرغم دلایل که تلقی‌ام از ایمان کرکگوری بشود آن هم تازه روایت کلاسیک از ایمان‌شناسی کرکگور) و این نه تنها در دین رخ می‌دهد که در بازار علم و فلسفه هم رخ می‌دهد: باورهایی داریم که دلایل‌شان در گذر زمان در نظرمان بی اعتبار می‌شوند اما در مواردی به آن باورها معتقد می‌مانیم و در جستجوی دلایلی دیگر می‌گردیم و بعد آن دلایل هم چه بسا در گذر زمان بی اعتبار شوند و سپس باز در جستجوی دلایلی دیگر می‌گردیم و این بازی و بازار ادامه دارد. 

- مطابق این حرف تو هر کسی می‌تواند تا ابد هر باوری را که دارد هر چه قدر هم غیر عقلانی باشد کنار نگذارد و فقط مدام دلایل جدیدی برای آن بیاورد. خیلی نسبی‌گرایانه شد.

- از ادعای من ضرورتاً چنین برداشتی حاصل نمی‌شود. بله زمانی هم رخ می‌دهد که فردی از باور به اصل ادعای خود نیز "دل‌سرد" می‌شود و از آن دست می‌شوید. این‌که فرد چه زمانی از اصل ادعای خود نیز دلسرد می‌شود و از آن دست می‌شوید مسأله‌ای مربوط به معرفت‌شناسی و اخلاق باور نیست بلکه بیشتر مسأله‌ای مربوط به جامعه‌شناسی و روان‌شناسی معرفت است. من این‌جا در صدد بیان نکته‌ای مربوط به اخلاق باور بودم و آن نکته این بود که: "مواقعی" هست که باور فرد بدون دلیل است و حتی دلایلی علیه آن وجود دارد اما فرد همچنان از وظیفه‌ی عقلانی خود سرپیچی نکرده است اگر به باور خود باورمند بماند.

- خوب آن "مواقع" چه مواقعی است؟

- قبلاً گفتم: مادامی که فرد در تلاش برای یافتن دلایل جدید به نفع باور خود است در باور داشتن به ادعای هنوز بی دلیل خود از وظیفه‌ی عقلانی خود سرپیچی نکرده است. دیگر تفاوتی نمی‌کند که این تلاش یک روز باشد یا یک عمر. هر چقدر طول بکشد مادام که جستجوگر حقیقت است وظیفه‌ی عقلانی خود را انجام داده است.

 I am so sorry for delay professor
 Why you attend in the class always with delay Yaser
 I was thinking about some theological issues, such as the ethics of theistic belief.
 Ok. Come in! No problem. But it is better to think about the ethics of being good student rather than thinking about the ethics of theistic belief. Ok
 Yes sir