هفتمین جلسه از سلسله جلسات فلسفه دین ، دوازده آذرماه هشتاد و سه برگزار شد.
طالقانی در ابتدا به برخی از پرسش های مطرح در مورد اخلاق پرداخت :
1. وحی واخلاق: آیا منشاء ارزش ها و احکام اخلاقی وحی است؟
2. تدین و اخلاق: آیا تدین مانع رسیدن انسان به بلوغ اخلاقی است؟
3. ایمان و اخلاق: آیا ایمان خاموش کردن وسوسه ی اخلاق است؟
طالقانی آن گاه مطالبي را از کتاب راسل تحت عنوان« چرا مسیحی نیستم» در نقد اخلاقی ِ تدین خواند و سپس دیگر بار به کرکگور پرداخت و با خواندن قسمت هایی از کتاب « ترس و لرز» او ، گفت: در ترس ولرز، ابراهیم نماینده ایمان است و در نظر کرکگور اخلاق یک امر کلی است و کلیت در مقابل فردیت است و ابراهیم در هنگام ذبح اسماعیل به اضمحلال در" کلیت " پشت پا میزند و فردیت خود را تحقق میبخشد. کرکگور در دفاع از ایمان میگوید که ایمان در تقابل با اخلاق است و کاري غیر اخلاقی است. راسل نیز درست همین حرف را میزند اما با این تفاوت که سپس میگوید باید آن را کنار گذاشت.

منشاء شناسی احکام اخلاقی

طالقانی سپس به طرح تفصیلی یکی از سوال های مطرح شده در جلسه گذشته پرداخت: منشاء شناسی احکام و ارزش های اخلاقی.
او گفت نظریه هایی که در مورد منشاء اخلاق داده شده در سه دسته جای میگیرد:
1- حقیقت/ واقعیت: بنابر نظر طرفداران این نظریه، منشاء احکام و ارزش های اخلاقی حقیقت/ واقعیت است . به این انگاره " moral realism " یا
" factualism " میگویند. واقع گرایان اخلاقی خود به دو دسته تقسیم میشوند:
1الف. واقع گرایان مادی: این دسته معتقدند واقعیتي که احکام اخلاقی از آن سر چشمه میگیرد مادی است وآن را به حقایق زیستی وروانی بر میگردانند. تکامل گرایان اخلاقی از این دسته اند.
1ب. واقع گرایان غیر مادی: آن ها معتقدند خوب وبد یک واقعیت است اما واقعیتي غیر مادی.
واقع گرایان غیر مادی خود به دو دسته تقسیم میشوند:
1ب1. دسته اي معتقدند آن واقعیت مادی ریشه در خود انسان دارد ؛ به این دسته شهود گرایان گفته میشود.
1ب2. دسته اي دیگر معتقدند ریشه در بیرون انسان دارد. معتزله از این دسته اند.
2- قرارداد/اعتبار: منشاء احکام و ارزش های اخلاقی قرارداد و اعتبار است. قرار دادگرایان اخلاقی خود به دو دسته تقسیم میشوند:
2الف. احکام اخلاقی قرارداد خداوند است. اشاعره بر این نظر بودند.
2ب. احکام اخلاقی قرارداد انسان ها است :
2ب1. قرارداد فرد ِ انسانی است( مرحوم علامه طباطبایی بر این نظر است)
2ب2. قرارداد جمعی انسان ها است( بوعلی سینا بر این نظر است)
قرارداد گرایان انسان گرا را ( به هر دو دسته ی فرد گرا و جمع گرای شان) میتوان به دو دسته تقسیم کرد: یا قرارداد اخلاقی مصلحتي را اقتضاء می گند یا مصلحتي را اقتضاء نمیکند.
3- حکم: منشاء احکام اخلاقی نه قرارداد است و نه واقعیت بلکه " حکم" است. اما حکم ِ چه منبعی؟ در این مورد چند دسته نظر وجود دارد:
3الف. حکم عقل: کانت
3ب. حکم وجدان: روسو
3ج. حکم حس اخلاقی: هیوم
3د. حکم فطرت: مسلمانان ( به خصوص مکتب تفکیک)

معرفت شناسی احکام اخلاقی

علاوه بر پرسش از منشاء احکام و ارزش های اخلاقی ، از طرفداران هر نظریه میتوان پرسید چگونه و از چه طریقي میتوان به احکام و ارزش های اخلاقی علم و معرفت پیدا کرد؟ در این مورد سه دسته نظر وجود دارد:
1. از طریق عقل: معتزله
2. از طریق وحی: اشاعره و آکویناس
3. از طریق وجدان حسی( حس اخلاقی)
طالقانی در پایان اشاره اي به ویتگنشتاین داشت و گفت ویتگنشتاین در دسته ی قرارداد گرایان اخلاقی جای میگیرد اما در فلسفه ی اول اش در دسته ی قرارداد گرایان فردی و در فلسفه ی دوم اش در دسته ی جمع گراها قرار میگیرد؛ چرا که در فلسفه ی دوم اش بحث " بازی های زبانی " را مطرح میکند که با جمع گرایی تناسب دارد.